Το εθνικόν, το αληθές και η μεγάλη επανάσταση του ’21

Ο Διονύσιος Σολωμός ήταν απλός και λακωνικός: «Εθνικόν είναι το αληθές». Τελεία και παύλα. Πιθανώς να υπήρξε τόσο ολιγόλογος, επειδή δεν είχε στη δούλεψή του έναν Αδωνι Γεωργιάδη για να του αναθέσει το ρεκτιφιέ της αναχρονιστικής ιστορικής αφήγησης, αυτής που επλήγη από τη θαυμάσια σειρά του ΣΚΑΪ «1821». Ισως πάλι να χρησιμοποίησε λίγες λέξεις επειδή οι μεγάλες αλήθειες δεν χρειάζονται μεγάλες φωνασκίες για να διατυπωθούν. Οι τελευταίες είναι χρήσιμες μόνο προς άγραν ψήφων και γίνονται χρησιμότερες όταν δεν έχεις πολλά να πεις. Τα άδεια βαρέλια, ως γνωστόν, κάνουν στα κανάλια τον μεγαλύτερο θόρυβο. Και γι’ αυτό οι τηλεστάρ τα θρονιάζουν με κάθε ευκαιρία στις βραδινές λαοσυνάξεις που διοργανώνουν (των δεκατριών έως δεκαπέντε ατόμων), και τις οποίες βαφτίζουν πάνελ.

Η Επανάσταση του 1821 είναι ένα από τα μεγάλα γεγονότα της παγκόσμιας ιστορίας κατά τον 19ο αιώνα. Δυστυχώς εμείς την θάβουμε κάτω από ανόητες εθνικές ρητορείες, την αποκλειστική αντιπροσωπεία των οποίων θέλει τώρα να έχει ο ΛΑΟΣ. Είναι συνέχεια και ίσως ισάξια των άλλων μεγάλων αστικών επαναστάσεων της Δύσης, δηλαδή της Αμερικανικής και της Γαλλικής. Γράφαμε παλιότερα σε τούτη την εφημερίδα: «Οποια ανάγνωση κι αν κάνει κανείς στην εξέγερση των υπόδουλων, το 1821 είναι ένα κομβικό σημείο στην παγκόσμια ιστορία. Είναι η αρχή του τέλους μιας αυτοκρατορίας που δυνάστευσε την Ανατολή για πάνω από τέσσερις αιώνες (και κάποτε είχε φτάσει στις πύλες της Βιέννης) και πιστοποιητικό θανάτου ενός τύπου φεουδαρχικής κοινωνικής οργάνωσης που χρόνια καρκινοβατούσε.

» Η ελληνική επανάσταση άνοιξε τον ασκό του Αιόλου για να φυσήξει ο άνεμος της ελευθερίας σε ολόκληρη την Ανατολή. Εσπασε τα πήλινα πόδια μιας από τις μεγαλύτερες υπερδυνάμεις της εποχής.

» Θα αδικούσαμε την ελληνική επανάσταση αν την περιορίζαμε στον εθνικό της μόνο χαρακτήρα. Είχε και κοινωνικές πτυχές, αλλά ήταν ενταγμένη και στο νέο πνεύμα ελευθερίας που διέτρεχε όλη την Ευρώπη. Δεν είναι τυχαίο ότι απ’ όλους τους υπόδουλους των Οθωμανών οι Ρωμιοί ξεκίνησαν το ξήλωμα της αυτοκρατορίας. Με σύγχρονους όρους θα λέγαμε ότι ήταν ο πιο “παγκοσμιοποιημένος λαός” της περιοχής. Με το εμπόριο, τη ναυτιλία και τα γράμματα ερχόταν σε επαφή με όλα τα νέα ρεύματα στην Ευρώπη. Μπόλιασαν το νέο πνεύμα στην Ανατολή.

» Η εποποιία των εξεγερμένων, που κινητοποίησε τον ευρωπαϊκό και αμερικανικό φιλελληνισμό, δεν σκιάζεται από τις λεπτομέρειες της ιστορίας. Στα δύσκολα χρόνια της επανάστασης, όπως και σε κάθε μεγάλο γεγονός της ιστορίας, υπήρξαν αντιφάσεις της, ένδοξες στιγμές και υπαναχωρήσεις.

» Αυτήν την περίοδο πρέπει να την γνωρίσουμε σε βάθος, να φωτίσουμε τα πραγματικά γεγονότα πέρα από μύθους και ιδεοληψίες, να δούμε πώς αυτοί που οι Οθωμανοί τους ονόμαζαν “ραγιάδες” έγιναν ελεύθεροι πολίτες. Οφείλουμε να μάθουμε την ιστορία μας όπως πραγματικά έγινε, γιατί αυτή η ιστορία μόνο υπερήφανους μπορεί να μας κάνει.» («Καθημερινή», 24.3.2007)

Και εκτός συνόρων

Αυτήν την εξέγερση για την οποία πρέπει να είμαστε υπερήφανοι και πρέπει να την πουλάμε στο εξωτερικό σαν ένα από το κομβικά γεγονότα που διαμόρφωσαν την παγκόσμια ιστορία, οι μεταπράτες του ελληνικού εθνικισμού τη συρρικνώνουν σε ένα τοπικής σημασίας γεγονός, σε έναν απλό καβγά Ελλήνων και Τούρκων, διανθισμένο με μύθους και άδεια συνθήματα για εγχώρια κατανάλωση. Αντί να δείξουμε σε όλο τον κόσμο ότι σ’ αυτήν τη γωνιά της καθυστερημένης Οθωμανικής Αυτοκρατορίας γεννήθηκε ένα κίνημα που κατάφερε όχι μόνο να ξεκινήσει το ξήλωμα της ανατολικής φεουδαρχίας, αλλά και ολόκληρης της συντηρητικής τάξης πραγμάτων στην Ευρώπη, πολλοί κραυγάζουν για την Αγία Λαύρα. Ε, τι να κάνουμε; Ολες οι μαρτυρίες δείχνουν ότι ο Παλαιών Πατρών Γερμανός δεν κήρυξε την επανάσταση στην Αγία Λαύρα και το «Κρυφό σχολειό» δεν ήταν ο κανόνας στην αυτοκρατορία. Ισως κάποιοι αγάδες κάποιες περιόδους ανάμεσα στα άλλα εγκλήματα κατά των υπόδουλων να απαγόρευσαν και τη διδασκαλία της ελληνικής (αν και δεν τους ένοιαζε), αλλά μένει να αποδειχθεί.

Από την άλλη, μια επανάσταση φυσικά δεν είναι κάτι σαν σχολική εκδρομή. Στις ωμότητες των Οθωμανών υπήρξαν ωμότητες και των εξεγερμένων. Υπήρξαν εμφύλιοι, σφαγές, μικροπρέπειες, όλα όσα η ανθρώπινη φύση παράγει ακόμη και αν είναι ελληνική. Για παράδειγμα, η σφαγή της Τριπολιτσάς είναι ιστορικό γεγονός. Δεν το αφηγείται μόνο ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης στον Γεώργιο Τερτσέτη («το ασκέρι όπου ήτον μέσα το ελληνικό έκοβε και εσκότωνε από Παρασκευή έως Κυριακή, γυναίκες, παιδιά και άντρες, 32.000, μια ώρα ολόγυρα της Τριπολιτσάς...») περιγράφεται και στον Εθνικό μας Υμνο: «Α! Τι νύχτα ήταν εκείνη / Που την τρέμει ο λογισμός / Αλλος ύπνος δεν θα γίνει / Πάρεξ θάνατου πικρός... Κοίτα χέρια απελπισμένα / Πώς θερίζουνε ζωές / Χάμου πέφτουνε κομμένα / Χέρια, πόδια, κεφαλές».

Δεν υπάρχει επανάσταση χωρίς αίμα, ούτε πόλεμος στην ιστορία χωρίς αυτά που σήμερα θεωρούμε εγκλήματα αλλά τότε ήταν η συνήθης πρακτική. Απολυμαίνουμε την ιστορία από τα γεγονότα της, την ακρωτηριάζουμε. Φτιασιδώνοντάς την, την μετατρέπουμε σε αφήγηση χωρίς νόημα. Οι αφηγήσεις χωρίς νόημα είναι απωθητικές για τους νέους ανθρώπους. Τις παπαγαλίζουν, αλλά δεν τις κατανοούν και φυσικά δεν τις εκτιμούν. Προσπαθώντας να φτιάξουμε την ιστορία στα μέτρα των ιδεοληψιών κάποιων εμπόρων του έθνους, φτιάχνουμε γενιές ανιστόρητων που αδυνατούν να εκτιμήσουν το μεγαλείο εκείνης της δεκαετίας που συντάραξε τον κόσμο. Γιατί πραγματικά, όπως έδειξε και το κίνημα των Φιλελλήνων, η ελληνική δεκαετία του 1820 συντάραξε τον κόσμο. Οι φιλέλληνες δεν ήταν απλώς αρχαιόπληκτοι. Ηταν οι προοδευτικοί της Δύσης που έβλεπαν στην επανάσταση τη συνέχεια των δικών τους αγώνων για ελευθερία, ισότητα, αδελφότητα. Εμείς καταφέραμε να σμικρύνουμε αυτό το παγκόσμιο γεγονός στα μίζερα πλαίσια του ελληνικού εθνικισμού. Ομως αξίζει στην επανάσταση του ’21 μια καλύτερη θέση στην παγκόσμια ιστορία. Πρέπει να πούμε παντού ότι δεν ήταν ένας τοπικός καβγάς της Ανατολής, αλλά να την εντάξουμε στο μεγάλο πλαίσιο τής δυτικής ιστορικής αφήγησης. Να σταματήσει δηλαδή αυτή η χώρα να πουλάει μόνο αρχαιότητα, όταν -στον βαθμό που της αναλογεί- είναι συνδιαμορφωτής και της σύγχρονης ευρωπαϊκής ιστορίας. Αυτό θέλει δουλειά πολλή και πρωτίστως να κλείσουμε τα αυτιά μας στα αλαλάζοντα κύμβαλα που σκούζουν από τα ερτζιανά.

«... στην γλαυκή του Μύθου χώρα»

Από το 1864 ο Δημήτριος Στρούμπος, καθηγητής της Φυσικής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών αναρωτιόταν: «Διατί κωφεύουσιν και σήμερον πολλοί εις ό,τι αφορίζει η επιστήμη; Διατί ασπάζονται την ομοιοπαθητικήν ιατρικήν, ζητούσι τον τετραγωνισμό του κύκλου, την αέναον κίνησιν και τα τοιαύτα απαγορευθέντα υπό των ακαδημαϊκών; Εις τα ερωτήματα ταύτα ο μεν φυσιολόγος, ως κρανιοσκόπος, σιωπά, ο δε σοφός επιφωνεί “άφες αυτοίς, ου γαρ οίδασι τι ποιούσιν”. Εις μάτην γνωστοποιείται απανταχού ότι άνθρακες ο θησαυρός των φαντασιοκόπων, φύσει αδύνατος η αέναος κίνησις κ.τ.λ. Ο κατά φαντασίαν εφευρέτης κωφεύει, αδιαφορεί περί των μηχανικών νόμων, δεν επιτρέπει να γίνηται λόγος περί αποτυχίας, επειδή η εφεύρεσις αυτού είναι πολυχρονίου πείρας εξαγόμενον, είναι τέκνον αυτού πεφιλημένον, ου ένεκα προτιμά να θυσιάσει και την ζωήν».

Κάπως έτσι «πεφιλημένοι» είναι οι μύθοι της ιστορίας μας. Μεγαλώσαμε με τις παραστάσεις του κρυφού σχολειού και της Αγίας Λαύρας, έχουμε επενδύσει συναισθηματικά πολλά σ’ αυτούς. Δύσκολα ξεριζώνονται, διότι είναι μέρος πλέον της δικής μας ύπαρξης, του δικού μας νοητικού κατασκευάσματος με το οποίο αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο. Για να αντικατασταθεί, το νέο πρέπει να είναι καλά συγκροτημένο, ευκρινές και κατανοητό. Εκτός αυτού, οι μύθοι από τη φύση τους είναι απλοποιητικοί, σύνθετων καταστάσεων. Χρειάζονται μόνο τρεις έννοιες για να νομίζεις ότι κατανόησες την ιστορία: «Οι καλοί Ελληνες», οι «κακοί Τούρκοι» και το «προαιώνιο μίσος». Πού να ψάχνεις τώρα να βρεις κοινωνικές δομές, πολιτικά ρεύματα της εποχής, κ.λπ.; Ο,τι δεν ταιριάζει στην απλοϊκή αυτή αφήγηση πετιέται ως ύποπτο και ξεμπερδεύεις.

«Είτε στο παρελθόν αναφέρεται είτε στο ίδιο το παρόν», γράφει στο θαυμάσιο βιβλίο «Το μυθολογικό κενό» (εκδ. Πόλις), ο καθηγητής του Πανεπιστημίου Κρήτης Αλέξης Πολίτης, «ο μύθος ριζώνει γερά μέσα μας, καθώς εδράζεται σε μια συμβολική και βιωματική ανάγνωση της ζωής, σε μια ποιητική αναλογική πρόσληψη της πραγματικότητας (...) Οπως η Εύα γεννήθηκε από το πλευρό του Αδάμ έτσι και η ιστορία γεννήθηκε από το πλευρό της ποίησης· η σχέση της με τον μύθο από τότε βασιλεύει». Στην πορεία της προς την αυτονόμηση, τη χειραφέτηση, τείνει προς τα μαθηματικά – πορεία παράλληλη με τις άλλες αδελφάδες και πρωτοξαδέλφες επιστήμες. Ωστόσο, αν στο στόχαστρο του ιστορικού δεν βρίσκεται η ανάλυση του αντικειμένου του και μόνο, αν πιστεύουμε ότι η ιστορία δεν είναι οι τεχνικές μονάχα, παρά η αναπαράσταση ενός κόσμου ολόκληρου και μάλιστα... καθώς ο τελικός στόχος της ιστορίας, των ιστορικών είναι η αναπαράσταση αυτή του παρελθόντος να μάς βοηθήσει στην πληρέστερη, και λοιπόν ορθότερη, κατανόηση του σημερινού κόσμου, τότε η ιστορία δεν έχει ακόμη πλήρως αυτονομηθεί από μια ποιητικού τύπου λειτουργία – συνεπώς ο συμβολισμός που προσφέρει ο μύθος φαντάζει κάποτε αναγκαίος. Για να τον αντικαταστήσουμε πρέπει να προσφέρουμε μια κατανόηση περιεκτικότερη από την σχηματική, μα ολοκληρωμένη, του μύθου – αλλιώς κανείς δεν έχει το δικαίωμα να αιτιάται κανέναν, αν βλέπει τον μύθο να αντέχει και να μην υποχωρεί.
Π.ΜΑΝΔΡΑΒΕΛΗΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ 13-2-2011

Αμεσες και απώτερες επιπτώσεις στην πορεία της ελληνικής οικονομίας

Η Ελλάδα συμμετείχε στην ιδρυτική διάσκεψη του Μπρέτον Γουντς με επικεφαλής τον διοικητή της Τραπέζης της Ελλάδος και πληρεξούσιο υπουργό της ελληνικής κυβέρνησης, εξουσιοδοτημένο για οικονομικά ζητήματα Κυριάκο Βαρβαρέσο. Αλλα μέλη της αντιπροσωπείας ήταν οι Αλ. Αργυρόπουλος, Αθ. Σμπαρούνης κ.ά. Ο νεαρός τότε διδάκτωρ Οικονομικών Ανδρέας Παπανδρέου πρόσφερε επίσης υπηρεσίες στην αντιπροσωπεία. Η κίνηση συμμετοχής της Ελλάδας στους διεθνείς θεσμούς της εποχής όπως το ΔΝΤ, η Π.Τ., η GATT και άλλες υπαγορευόταν από την ανάγκη να επανακαθοριστούν και να τύχουν υπεράσπισης τα ελληνικά συμφέροντα. Ο Κυρ. Βαρβαρέσος εξελίχθηκε σε βασικό παράγοντα της συνδιάσκεψης, χάρη και στις νομικές του γνώσεις, έγινε μάλιστα μέλος της πανίσχυρης επιτροπής ερμηνείας του καταστατικού που θα γνωμάτευε σχετικά με ασάφειές του και άλλα συναφή ερωτήματα στην πορεία λειτουργίας του συστήματος. Ο Βαρβαρέσος συνεργάστηκε στενά με τον Κέινς στο ζήτημα των προβλημάτων χωρών με σπάνιο νόμισμα (νόμισμα μη αποδεκτό στις διεθνείς πληρωμές), όπως η δραχμή, επιδιώκοντας καλύτερη μοίρα για τα ελληνικά συμφέροντα, και τον στήριξε στην «κόντρα» του με τον Γουάιτ. Στη συνέχεια, επέστρεψε στην Ελλάδα και, μετά την αποτυχία του να εφαρμόσει το οικονομικό του πρόγραμμα επί κυβέρνησης Βούλγαρη το 1945, επέστρεψε στις ΗΠΑ και έγινε εκτελεστικός διευθυντής στην Π.Τ. και αργότερα σύμβουλος του διοικητή της Γιουτζίν Μπλακ.

Το ΔΝΤ βοήθησε στη σταθεροποίηση της δραχμής το 1953, παρέχοντας τεχνική βοήθεια στο εγχείρημα και θα λειτουργούσε κατασταλτικά αν κάτι δεν πήγαινε καλά. Από το 1955 και εξής ο Ξενοφών Ζολώτας παραβρισκόταν ανελλιπώς ως διοικητής της Τραπέζης Ελλάδος στις ετήσιες διασκέψεις του ΔΝΤ, και συμμετείχε στις επιτροπές που εκπονούσαν σχέδια για τη σταθερότητα του παγκόσμιου χρηματοπιστωτικού συστήματος και την προώθηση των συμφερόντων των λιγότερο αναπτυγμένων οικονομικά χωρών.

Η έλλειψη πεπειραμένης οικονομικής διοίκησης στην Ελλάδα της δικτατορίας, όταν η κυβέρνηση Νίξον κατάργησε τη μετατρεψιμότητα του δολαρίου, τερματίζοντας τη ζωή του συστήματος του Μπρέτον Γουντς, κόστισε στη χώρα. Οι αντιδράσεις ήταν σπασμωδικές με τη δικτατορία να μην δείχνει σαφή προσανατολισμό προς τις ευρωπαϊκές χώρες, λόγω της πολιτικής της απομόνωσης από τις διαδικασίες της ΕΟΚ. Η δραχμή ακολούθησε το δολάριο και υποτιμήθηκε 8% μετά τον Αύγουστο του 1971. Το έλλειμμα του εμπορικού ισοζυγίου επιδεινώθηκε και οι τιμές άρχισαν να ανέρχονται. Οταν τον Φεβρουάριο του 1972 το δολάριο υποτιμήθηκε και πάλι έναντι του χρυσού κατά 10%, η δραχμή το ακολούθησε ξανά. Στη συγκυρία αυτή ξέσπασε η πρώτη πετρελαϊκή κρίση. Η εκδήλωσή της, τον Οκτώβριο του 1973, και η αύξηση της τιμής του πετρελαίου ενίσχυσαν τον εγχώριο πληθωρισμό. Η Νομισματική Επιτροπή, ως έσχατη προσπάθεια ανάσχεσης της διολίσθησης της δραχμής, αποφάσισε την αποδέσμευσή της από το δολάριο και την ανατίμησή της κατά 10%, ενώ χαλαρώθηκε ο έλεγχος των τιμών. Ομως, οι ραγδαίες πολιτικές και οικονομικές εξελίξεις που ακολούθησαν το επόμενο διάστημα επιβράδυναν την εγχώρια οικονομική δραστηριότητα και ανέκοψαν τη μεγέθυνση της ελληνικής οικονομίας. Η οικονομία «ξεφούσκωσε» και ο πληθωρισμός εκτοξεύτηκε στο 35% το 1974. Η δραχμή επανήλθε κατά τους επόμενους μήνες στην ισοτιμία των 30 δραχμών ανά δολάριο, ενώ η Τράπεζα της Ελλάδος άσκησε ξανά αντιπληθωριστική πολιτική, καθώς η πολιτική κρίση με επίκεντρο την Κύπρο κορυφώθηκε. Το μεταπολεμικό «οικονομικό θαύμα» της Ελλάδος βάδιζε στο τέλος του.
ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ 13-2-2011

Από την περίοδο σταθερότητας και ανάπτυξης στην κατάρρευση του ’70

Το σύστημα του Μπρέτον Γουντς λειτούργησε απρόσκοπτα στη δεκαετία του 1950 και του 1960. Οι δεκαετίες αυτές ήταν εποχές υψηλών ρυθμών ανάπτυξης και διευρυμένου διεθνούς εμπορίου, ενώ οι κυβερνήσεις των κρατών του κόσμου ήταν απασχολημένες με την άνοδο του βιοτικού επιπέδου των λαών τους.

Σιγά σιγά ωστόσο συσσωρεύονταν διάφορα σύννεφα με κυρίαρχο αυτό του δολαρίου. Από τον φόβο στενότητας του δολαρίου στη δεκαετία του 1950 η διεθνής οικονομία πέρασε σε κατάσταση ανησυχίας για πιθανή αδυναμία του δολαρίου να λειτουργήσει ως αποθεματοποιητικό νόμισμα. Οι κινήσεις κεφαλαίων που γίνονταν ολοένα και πιο ελεύθερες με το πέρασμα του χρόνου, οδηγούσαν τις ανεπτυγμένες οικονομίες σε αντιπαραθέσεις. Γαλλία και Γερμανία κατηγορούσαν τις ΗΠΑ ότι στην ουσία εξήγαν πληθωρισμό με την επεκτατική τους πολιτική, ενώ οι ΗΠΑ έβλεπαν τα εμπορικά πλεονάσματα Γερμανίας και Ιαπωνίας να συσσωρεύονται και τις χώρες αυτές να μη συναινούν σε ανατίμηση του νομίσματός τους εκμεταλλευόμενες στο έπακρο τις σταθερές ισοτιμίες. Στο πλαίσιο αυτό διεξάγονταν, όπως είδαμε, συζητήσεις περί αλλαγής στο σύστημα στα τέλη της δεκαετίας του 1960, ενώ σημαντικοί οικονομολόγοι έβλεπαν στις σταθερές ισοτιμίες μια απόκλιση από τους κανόνες της ελεύθερης αγοράς.

Στην πορεία του χρόνου εμφανίστηκαν διάφορα προβλήματα δυσλειτουργίας του συστήματος του Μπρέτον Γουντς. Η άνιση διανομή του παγκόσμιου εισοδήματος δεν θεραπεύτηκε, ενώ οι εθνικές δημοσιονομικές και νομισματικές πολιτικές αντιστοιχούσαν σε προγράμματα ανάπτυξης μέσω ενίσχυσης της εσωτερικής αγοράς, και όχι μέσω των διεθνών ανταλλαγών.

Οι ΗΠΑ ήταν εξ ορισμού υπεύθυνες για τη δημιουργία ρευστότητας στο σύστημα και μάλιστα, ακολουθώντας επεκτατική νομισματική πολιτική για τη διεξαγωγή του πολέμου στο Βιετνάμ, δημιούργησαν την αίσθηση ότι η αξία του αποθέματος χρυσού στο Φορτ Νοξ, το θησαυροφυλάκιο των ΗΠΑ, δεν ήταν αρκετή για να εγγυηθεί για όλα τα δολάρια που βρίσκονταν σε παγκόσμια κυκλοφορία. Η τήρηση της ισοτιμίας των 35 δολαρίων ανά ουγγιά χρυσού δεν ήταν πλέον εφικτή. Στις 15 Αυγούστου 1971 ο πρόεδρος Νίξον ανακοίνωσε την παύση μετατρεψιμότητας του δολαρίου σε χρυσό, οδηγώντας έτσι την παγκόσμια οικονομική διακυβέρνηση σε καθεστώς κυμαινόμενων ισοτιμιών. Παράλληλα, επέβαλε 10% δασμό σε όλες τις ξένες εισαγωγές προς τις ΗΠΑ.

Η Σμιθσόνια Συμφωνία (16-17/12/71) μεταξύ των δέκα μεγαλύτερων οικονομιών του κόσμου συμφώνησε στην ισχύ ενός νέου συστήματος σταθερών ισοτιμιών με επιτρεπόμενη απόκλιση μεγαλύτερη του έως τότε ισχύοντος 1%, ενώ η τιμή της ουγγιάς χρυσού ορίστηκε στα 38 δολάρια. Η συμφωνία όμως δεν ολοκληρώθηκε με επιτυχία. Καθώς απέβλεπε στο να ορίσει ένα νέο καθεστώς σταθερών ισοτιμιών, ενώ οι περισσότερες χώρες επιθυμούσαν κυμαινόμενες, ξέσπασε η πρώτη πετρελαϊκή κρίση. Οι χώρες-μέλη του ΔΝΤ έσπευσαν να τραβήξουν τα δικαιώματά τους για να αντιμετωπίσουν τις ανισορροπίες τους στις εξωτερικές τους πληρωμές, εξασθενίζοντας πρόσκαιρα το ΔΝΤ, κάνοντας έτσι την επιστροφή σε σταθερές ισοτιμίες ανέφικτη.

Απολογισμός

Η 30ετία λειτουργίας του συστήματος του Μπρέτον Γουντς έχει περάσει στην ιστορία ως περίοδος ευημερίας και ανασυγκρότησης των οικονομιών από χαμηλά επίπεδα εισοδήματος το 1944 σε υψηλά στις αρχές της δεκαετίας του 1970. Στο χρονικό αυτό διάστημα υπήρχε στενή συνεννόηση μεταξύ των χωρών-μελών του συστήματος και αποφεύχθηκαν οικονομικές κρίσεις και τραπεζικός πανικός.

Το Ευρωπαϊκό Νομισματικό Σύστημα (ΕΝΣ) που συμφωνήθηκε στο πλαίσιο της ΕΟΚ/Ε.Ε. το 1978, και οδήγησε είκοσι χρόνια αργότερα στο ευρώ, απέβλεπε με κάποιον τρόπο να αναβιώσει το σύστημα σταθερών ισοτιμιών σε μια μικρότερη νομισματική περιοχή. Οι περιπέτειες του ΕΝΣ μάλιστα στις δεκαετίες του 1980 και 1990 υπογραμμίζουν τις δυσκολίες συγκρότησης ενός συστήματος σταθερών ισοτιμιών σε μια εποχή ραγδαίων οικονομικών μεταβολών.

Από την άλλη το ΔΝΤ δεν συρρικνώθηκε. Αντίθετα διευρύνθηκε από 50 μέλη το 1970, στα πάνω από 150 σήμερα και επέκτεινε τη χρηματοδότηση των μελών του με ίδια χρηματοδότηση. Επαιξε επίσης σημαντικό ρόλο στην ανακύκλωση πετροδολαρίων. Η Π.Τ. που ώς τη δεκαετία του 1960 έπαιζε έναν μικρότερο διεθνή ρόλο, άρχισε επί θητείας Μακναμάρα να δανειοδοτεί αφειδώς τις χώρες του Τρίτου Κόσμου, δημιουργώντας κατά κάποιον τρόπο «πελατεία» για το ΔΝΤ, στο μέτρο που κάποιες από αυτές τις χώρες, με συνήθως διεφθαρμένα μονοκομματικά καθεστώτα, δεν μπορούσαν να ξοφλήσουν τα δάνειά τους.

Στον χώρο της οικονομικής επιστήμης η βιβλιογραφία σχετικά με το Μπρέτον Γουντς δίνει τον τελευταίο καιρό έμφαση στο πώς σε συνθήκες ελεύθερης κίνησης κεφαλαίων μπορεί να επιβιώσει ένα σύστημα σταθερών ισοτιμιών υπό συνθήκες διατήρησης αυτονομίας της νομισματικής πολιτικής από έναν εθνικό ή υπερεθνικό φορέα.
ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ 13-2-2011

Γέννηση της Παγκόσμιας Τράπεζας και του ΔΝΤ

Στο πλαίσιο της νέας μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο οικονομικής τάξης διεξήχθη από την 1η έως την 22α Ιουλίου 1944 στο Μπρέτον Γουντς του Νιου Χαμσάιρ στις ΗΠΑ συνδιάσκεψη με αντικείμενο θέματα νομισματικής και χρηματοπιστωτικής διαχείρισης της μεταπολεμικής περιόδου. Συμμετείχαν 44 χώρες που κατέληξαν σ' ένα σύστημα διεθνούς οικονομικής διακυβέρνησης που διήρκεσε περίπου 30 χρόνια. Ζητούμενο της συνδιάσκεψης ήταν να προκύψει συμφωνία που θα οδηγούσε σε συντονισμό της διεθνούς εμπορικής πολιτικής των κρατών-μελών της υπό ίδρυση «κοινότητας» που θα εγγυόταν την αποφυγή των περιπετειών που είχε ζήσει η διεθνής οικονομία μετά την κρίση του 1929. Αυτές εντοπίζονταν σε αρκετά μέτωπα. Στη δεκαετία του 1930 είχαν υπάρξει πολλές μονομερείς υποτιμήσεις νομισμάτων καθώς και απότομες μεταφορές κεφαλαιακών ροών από μια χώρα σε μιαν άλλη πριν αυτές δυσκολευτούν ή εμποδιστούν από κρατικές αρχές. Πολλές χώρες είχαν επιβάλει δασμούς και εμπόδια στο διεθνές εμπόριο, πριονίζοντας το κλαδί της παγκόσμιας οικονομικής ευημερίας. Είχε τέλος προκύψει η ανάγκη ενός δανειστή τελευταίας προσφυγής, μιας τράπεζας που θα έσωζε ως από μηχανής θεός μια χώρα από επικείμενη πτώχευση για το χατίρι της κοινής αντιμετώπισης των κρίσεων και της ενσωμάτωσης όλων των χωρών σε μία διαδικασία συνεννόησης.

Προετοιμασία και αποφάσεις

ΗΠΑ και Βρετανία βρίσκονταν ήδη από το 1942 σε συζητήσεις σχετικά με το μέλλον της παγκόσμιας οικονομικής διακυβέρνησης. Οι Βρετανοί έβλεπαν την οικονομική τους ισχύ να περιορίζεται και εκτιμούσαν ότι μεταπολεμικά θα είχαν ελλειμματικό ισοζύγιο πληρωμών λόγω χαμηλών αποδόσεων των επενδύσεών τους παγκοσμίως. Είχαν συνεπώς συμφέρον για ένα συντονισμένο επεκτατικό διεθνές οικονομικό σύστημα. Το ίδιο συνέβαινε και με τις ΗΠΑ που έκλειναν υπέρ της ανάληψης του ρόλου της παγκόσμιας υπερδύναμης μεταπολεμικά και δεν ήθελαν να παλινδρομήσει η παγκόσμια οικονομία σε αμυντικές μονομερώς επιβαλλόμενες εμπορικές σχέσεις.

Οι δύο πλευρές προετοίμασαν τη συνδιάσκεψη με προσοχή. Απέφυγαν να τοποθετήσουν στο επίκεντρο δύσκολα θέματα όπως τα πολεμικά χρέη και τις τιμές των πρώτων υλών που εξήγαν οι φτωχότερες χώρες, θέματα που πόλωσαν το διεθνές κλίμα μετά τη Συνθήκη των Βερσαλλιών. Αντίθετα, προωθήθηκε η ιδέα δημιουργίας δύο νέων διεθνών θεσμών, του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου (ΔΝΤ) και της Παγκόσμιας Τράπεζας για Ανοικοδόμηση και Ανάπτυξη, που στην πορεία του χρόνου μετονομάστηκε σε Παγκόσμια Τράπεζα (Π.Τ.).

Το ΔΝΤ αναλάμβανε τον ρόλο του δανειστή τελευταίας προσφυγής. Ηταν ο φορέας δανειοδότησης σε περίπτωση κρίσης στο ισοζύγιο πληρωμών και έγκρισης σε περίπτωση υποτιμήσεων ανώτερων του 10%. Τα προβλήματα λιγότερο αναπτυγμένων χωρών με σπάνια νομίσματα αντιμετωπίζονταν με ειδικές ρυθμίσεις. Στόχος του ΔΝΤ ήταν η σταθερότητα των διεθνών ισοτιμιών, η μετατρεψιμότητα των νομισμάτων και η διευκόλυνση του διεθνούς εμπορίου.

Η Π.Τ. αναλάμβανε να δανειοδοτεί έργα υποδομών μακράς πνοής και χαμηλής απόδοσης, όπως υδροηλεκτρικά έργα, κατασκευές οδών και λιμανιών, έργα που προωθούσαν την ανάπτυξη, δημιουργώντας ευνοϊκές συνθήκες για την ανάπτυξη της ιδιωτικής επιχειρηματικότητας.

Υπό τη σκέπη των φορέων αυτών τα συμβαλλόμενα κράτη όριζαν την ισοτιμία του νομίσματός τους σε σχέση με το δολάριο το οποίο και μόνο ήταν μετατρέψιμο σε χρυσό. Η ισοτιμία θα παρέμενε σταθερή (η κύμανσή της επιτρεπόταν μόνο σε εύρος 1%), αλλά ήταν δυνατό να μεταβληθεί έπειτα από κοινή συμφωνία που δεν θα αιφνιδίαζε τους εμπορικούς εταίρους.

Η συμφωνία του Μπρέτον Γουντς θεωρείτο ότι θα λειτουργούσε ευνοϊκά για όλα τα μέρη. Οι πλουσιότερες χώρες άμβλυναν τους ανταγωνισμούς τους υποχρεωνόμενες σε αμοιβαίες συνεννοήσεις που αφορούσαν ζητήματα στις διεθνείς οικονομικές τους σχέσεις. Οι φτωχότερες είχαν πρόσβαση σε αναπτυξιακά δάνεια από την Π.Τ. και εγγύηση βοήθειας σε ανισορροπίες των ισοζυγίων πληρωμών τους από το ΔΝΤ. Πολύ αργότερα, μετά το 1970, οι όροι δανειοδότησης του τελευταίου χαρακτηρίστηκαν καταχρηστικοί και εκμεταλλευτικοί από διανοούμενους στις χώρες αυτές.

Ολες οι συμμετέχουσες χώρες συνέβαλαν με μερίδια χρυσού και συναλλάγματος στη δημιουργία του ΔΝΤ, μερίδια που θα μπορούσαν να δανειστούν σε περίπτωση ανάγκης. Ο χρυσός καταβλήθηκε άμεσα, ενώ σε ό,τι αφορά το συνάλλαγμα οι πληρωμές γίνονταν σε «γνωστά» νομίσματα, ευρείας αποδοχής παγκοσμίως. Το 1960 θεσμοθετήθηκε η «Γενική Συμφωνία Δανεισμού» που έδωσε το δικαίωμα στο ΔΝΤ να αποκτά επιπρόσθετα χρηματικά μέσα από την Ομάδα των Δέκα, δηλαδή τις ισχυρότερες οικονομικά χώρες. Προς τα τέλη της δεκαετίας του 1950 το σύστημα του κανόνα χρυσού-δολαρίου λειτουργούσε ικανοποιητικά, κυοφορούσε ωστόσο μια αστάθεια που δεν ήταν άλλη από τη μακροχρόνια πορεία του δολαρίου ως κεντρικού νομίσματος. Το σύστημα ευνοούσε μια κατάσταση όπου οι ΗΠΑ θα είχαν ελλειμματικό ισοζύγιο πληρωμών προκειμένου οι άλλες χώρες να συσσωρεύουν συνάλλαγμα. Καθώς όμως θα συνέβαινε αυτό, ο κίνδυνος μετατροπής του δολαρίου σε «μαλακό», πιθανά μη μετατρέψιμο, νόμισμα θα αυξανόταν.

Για να αντιμετωπιστεί η πιθανή αυτή εξέλιξη έγινε το 1968 αναθεώρηση του καταστατικού του ΔΝΤ και εισήχθησαν τα «Ειδικά Τραβηκτικά Δικαιώματα», ένα νέο, τεχνητό, διεθνές αποθεματικό νόμισμα, που θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί παράλληλα με το δολάριο για την τακτοποίηση δανείων μεταξύ κρατών-μελών, αν παρίστατο ανάγκη. Αιτούσες χώρες θα μπορούσαν πάλι, σε περίπτωση ανάγκης, να δανειστούν έντοκα από άλλες χώρες-μέλη του συστήματος, χρησιμοποιώντας αυτή τη διευκόλυνση.
Μ.ΨΑΛΙΔΟΠΟΥΛΟΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ 11-2-2011

Η Διάσκεψη του Μπρέτον Γουντς

Εκπρόσωποι 44 χωρών καθόρισαν το μεταπολεμικό σύστημα
διεθνούς οικονομικής διακυβέρνησης που διήρκεσε περίπου 30 χρόνια
67 χρόνια πριν
Ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος ακόμη μαινόταν, όταν από την 1η έως την 22α Ιουλίου 1944, στο ξενοδοχείο «Μάουντ Ουάσιγκτον» του Μπρέτον Γουντς, μιας δασώδους περιοχής στο Νιου Χαμσάιρ των ΗΠΑ, 44 κράτη συμμετείχαν στη νομισματική και χρηματοπιστωτική συνδιάσκεψη που θα καθόριζε τον χαρακτήρα της παγκόσμιας οικονομίας στον μεταπολεμικό κόσμο. Ανάμεσα στους στόχους ήταν η ανοικοδόμηση χωρών και η αποφυγή των παγίδων του Μεσοπολέμου, με έμφαση στη διατήρηση ανοιχτών αγορών. Αξονας έπρεπε να είναι η διεθνής συνεργασία. Στη Διάσκεψη του Μπρέτον Γουντς, όπως έμεινε στην Ιστορία, αποφασίστηκε έτσι η δημιουργία της Παγκόσμιας Τράπεζας, του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου, της GATT -η οποία το 1995 αντικαταστάθηκε από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου- καθώς και η υιοθέτηση συστήματος σταθερών συναλλαγματικών ισοτιμιών, γνωστού αργότερα και ως συστήματος του Μπρέτον Γουντς. Οι δεκαετίες του 1950 και του 1960 γνώρισαν ευημερία και ανάπτυξη. Ωστόσο, λόγω της στήριξής του στο δολάριο, το σύστημα περιείχε ήδη από τη γέννησή του στοιχεία αστάθειας. Αυτά εντάθηκαν με τον πόλεμο στο Βιετνάμ και το 1971 ο Νίξον ανακοίνωσε την παύση μετατρεψιμότητας του δολαρίου σε χρυσό. Το νέο καθεστώς ήταν πλέον αυτό των κυμαινόμενων ισοτιμιών και το σύστημα του Μπρέτον Γουντς παρελθόν. Φορείς, όμως, που προέκυψαν από τη συνδιάσκεψη του 1944, όπως η Παγκόσμια Τράπεζα και το ΔΝΤ, συνεχίζουν τη λειτουργία τους και σήμερα.
Το αμερικανικό Σχέδιο Γουάιτ και το βρετανικό Σχέδιο Κέινς
Παρά τη συντονισμένη προετοιμασία της συνδιάσκεψης δεν έλειψε η αγωνία για το τελικό αποτέλεσμα. Ηνωμένες Πολιτείες και Βρετανία αναμετρήθηκαν σχετικά με το μέλλον στη διάρκεια της συνδιάσκεψης, με τις ΗΠΑ, βέβαια, να κερδίζουν τελικά. Η Βρετανία κατέθεσε το Σχέδιο Κέινς, το οποίο προέβλεπε τη δημιουργία ενός λογιστικού νομίσματος, που ο Τζον Μέιναρντ Κέινς αποκάλεσε «μπάνκορ». Το νόμισμα αυτό θα μπορούσε, σύμφωνα με το σχέδιο του Κέινς, να εξελιχθεί σε μελλοντικό παγκόσμιο νόμισμα, στο οποίο θα δανειοδοτούνταν ειδικά φτωχότερες χώρες. Το εναλλακτικό, αμερικανικό σχέδιο του Χάρι Ντέξτερ Γουάιτ απέβλεπε στην επιβεβαίωση της ισχύος του δολαρίου μεταπολεμικά και δεν ήθελε άλλο κοινό νόμισμα διενέργειας και τακτοποίησης των διεθνών πληρωμών.

Πιο συγκεκριμένα, κατά τον Κέινς χρειαζόταν ένα συντονισμένο σχέδιο μακράς πνοής και αποφυγής των δεινών του μεσοπολέμου. Κατά τον ίδιο έπρεπε να δημιουργηθεί μία Διεθνής Ενωση Συμψηφισμών που θα ήταν τράπεζα και οίκος συμψηφιστικών πράξεων ταυτόχρονα. Διεθνή χρέη θα τακτοποιούνταν σε πολυμερή βάση με όλα τα συμμετέχοντα μέλη να συμβάλλουν στην επίλυσή τους. Πρόσκαιρα ελλειμματικές χώρες θα μπορούσαν να δανείζονται σε μπάνκορ, νόμισμα προσδεδεμένο στον χρυσό, που θα μπορούσε στην πορεία του χρόνου να μετεξελιχθεί σε παγκόσμιο νόμισμα. Η Ενωση θα έπρεπε να αποτρέπει με κατάλληλους χειρισμούς, είτε επίμονα ελλείμματα είτε συνεχή πλεονάσματα ισοζυγίων πληρωμών, εξασφαλίζοντας μακροχρόνια παγκόσμια ισορροπία εξωτερικών λογαριασμών όλων των κρατών-μελών του συστήματος.

Το Σχέδιο Γουάιτ δεν ήταν τόσο φιλόδοξο. Αποτύπωνε την πιστοποίηση της ισχύος του δολαρίου από τη διεθνή κοινότητα και διατύπωνε ένα ελάχιστο θεσμικό πλαίσιο παρέμβασης που θα εγγυόταν τη διαφύλαξη ισορροπίας της παγκόσμιας οικονομίας σε περίπτωση κλυδωνισμού. Δεν λάμβανε υπόψη τη μακροχρόνια περίοδο όπως στο Σχέδιο Κέινς.
ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ 13-2-2011

Εβρος απέναντι

Στη «ανατολική πύλη» της Ευρώπης, στον Εβρο, εκεί που συμβαίνουν όλα, εκεί όπου έχει προγραμματιστεί να χτιστεί ο φράχτης, επικρατεί η ηρεμία που υπάρχει στο μάτι του κυκλώνα. Περιοδεύοντας στις δύο πλευρές των συνόρων, στα ελληνικά και στα τουρκικά χωριά, ο φωτογράφος του BHMagazino Γιώργος Μουτάφης είδε ομοιότητες, παρόμοια καθημερινότητα, ανθρωπιά και μια κοινή άποψη για τον επικείμενο φράχτη.

Η ομίχλη είναι δημοκρατική. Δεν κοιτάζει φράχτες, δεν σταματάει στα σύνορα, δεν καλύπτει επιλεκτικά τους μη έχοντες, δεν αγνοεί τους έχοντες. Η ομίχλη είναι μάλλον το μόνο πράγμα που είναι δεδομένο στον Εβρο, εκεί που συμβαίνουν όλα. Ισως μαζί με την υγρασία, που είναι το πρώτο που νιώθεις προτού ακόμη αρχίσεις να γυρίζεις στους δρόμους της μεταναστευτικής Ιστορίας.

Η διήγηση αρχίζει το 1929, λίγο μετά την υπογραφή της Συνθήκης της Λωζάννης. Τότε που ξεκίνησε η μετακίνηση των πληθυσμών, τότε που Ελληνες που γεννήθηκαν στη σημερινή Τουρκία μετακινήθηκαν σε ελληνικά εδάφη, τότε που Τούρκοι που γεννήθηκαν στη σημερινή Ελλάδα πήραν τον αντίθετο δρόμο. Ηταν η εποχή που η κατάσταση στα χωριά του Εβρου ήταν διαφορετική. Υπήρξε αναβρασμός, μια περίεργη προσφυγιά ανθρώπων που άλλαξαν σπίτια για λίγα μόνο χιλιόμετρα, υπήρξε η αναπόφευκτη προσαρμογή και μετά απλώς η ζωή που συνεχίστηκε.

Συνεχίστηκε τόσο πολύ, που πλέον όταν λες προσφυγιά στις δύο πλευρές του Εβρου δεν αναφέρεσαι σε παλιές ιστορίες, σε σπίτια όπου κάποτε ζούσαν άνθρωποι που μετακινήθηκαν 40 χιλιόμετρα απλώς και μόνο για να βρεθούν στη «σωστή» πλευρά των συνόρων. Οταν λες προσφυγιά και μετανάστευση αναφέρεσαι στη δραματική επικαιρότητα. Στον πολυσυζητημένο φράχτη που εξήγγειλε η ελληνική κυβέρνηση, στο μέτρο το οποίο ευαγγελίζεται να αποτρέψει τη ρουτίνα της καθημερινής αθρόας εισόδου μεταναστών, στο πέρασμα του Εβρου, στη βόρεια πύλη της Ευρώπης.

Τα ελληνικά και τα τουρκικά χωριά μοιάζουν μεταξύ τους. Στις Καστανιές, στη Νέα Βύσσα, στο Κάραγατς, στην Μπόσνα και στο Εντιρνέ οι ρυθμοί είναι παρόμοιοι. Οι σχέσεις μεταξύ των κατοίκων των δύο πλευρών είναι φιλικές. Δεν είναι λίγοι οι Ελληνες που περνάνε καθημερινά τα σύνορα μέσω του τελωνείου στις Καστανιές, προκειμένου να κάνουν φθηνότερα τα καθημερινά τους ψώνια. Ο χρόνος δεν έχει σταματήσει εντελώς, αλλά σίγουρα υπάρχουν παραδόσεις που δεν βλέπεις αλλού. Βλέπεις μαραγκούς που έχουν καθημερινή δουλειά. Τσαγκάρηδες με φόρτο εργασίας. Καφενεία, με την παραδοσιακή έννοια του όρου, γεμάτα ανθρώπους με όρεξη για τσιγάρο, χαρτί και κουβέντα. Και η κουβέντα δεν γίνεται να μη στραφεί στα νέα από την Αθήνα για τη δική τους περιοχή. Για τον φράχτη και όλη την αστήρικτη γνώση ανθρώπων που μιλάνε μέσα από την τηλεόραση από απόσταση ασφαλείας και ενίοτε με ασάφεια για πράγματα που δεν γνωρίζουν. Για πράγματα που αυτοί ζουν καθημερινά.

Στην ελληνική πλευρά υπάρχει ρεαλισμός. Και εύστοχες παρομοιώσεις. Οπως αυτή του 33χρονου Θόδωρου Κανίδη, ιδιοκτήτη βενζινάδικου στη Νέα Βύσσα. «Οταν περνάει όλο αυτό το μπούγιο, τι να κάνει ένας φράχτης; Ρίξε, ας πούμε, ένα ποτήρι νερό στο τραπέζι και βάλε το χέρι σου. Δεν θα φύγει από αριστερά και δεξιά; Απλώς κόβει λίγο τη φόρα. Αυτό θα κάνει ο φράχτης». Ο ίδιος ξέρει. Εχει δει Σομαλούς να φιλάνε το ελληνικό χώμα μόλις μπήκαν στη χώρα. Το καλοκαίρι έβλεπε κάθε μέρα 150 ανθρώπους να περνάνε μπροστά από το μαγαζί του. Ολοι τους νεοεισελθόντες, όλοι τους φοβισμένοι, αλλά και χαρούμενοι. Η άποψη στην ελληνική πλευρά είναι κοινή. Ολοι τους θεωρούν ότι σε συνδυασμό με την καλύτερη φύλαξη των συνόρων από τη Frontex θα σταματήσει η ροή μεταναστών. Οχι γενικά, όχι αόριστα. Απλώς στη συγκεκριμένη περιοχή, εκεί όπου («από τα χέρια ποιων άραγε;» αναρωτιέται και ένας ηλικιωμένος κάτοικος) θα χτιστεί ο φράχτης. Οι περισσότεροι ξέρουν.

Γνωρίζουν ότι το πέρασμα απλώς θα μετακινηθεί χαμηλότερα, μέσω του ποταμού, και ότι το πρόβλημα θα λυθεί μόνο τοπικά: απλώς θα μετακινηθεί κάπου αλλού. Ο Αναστάσιος Τακίδης, οδηγός ταξί, που εκτελεί δρομολόγια ανάμεσα σε Ελλάδα και Τουρκία, και ερασιτέχνης ψαράς, έχει άποψη από πρώτο χέρι: «Ψαρεύω στο ποτάμι εδώ και 60 χρόνια. Το βράδυ μετακινούνται 10-20 άτομα μαζί, με μεγάλες βάρκες, τις οποίες παρατούν μόλις φτάσουν εδώ. Το χωριό έχει γεμίσει βάρκες. Ολοι πηγαίνουν και μαζεύουν από εκεί. Αν θέλεις καμία, έλα να σου δώσω». Τα πράγματα στο μυαλό του είναι απλά: «Αν θέλουν οι Τούρκοι, μπορούν να τους σταματήσουν. Δεν θέλουν, μόνο τώρα τελευταία γίνονται κάποιες κινήσεις, μάλλον για τα μάτια του κόσμου (και της Frontex). Το θέμα, πάντως, δεν λύνεται με φράχτες. Κοροϊδευόμαστε; Το μήκος θα είναι 12,5 χιλιόμετρα. Ή θα τον κόψουν ή θα τον παρακάμψουν».

Στην Αδριανούπολη τα πράγματα είναι διαφορετικά. Πιο αποστασιοποιημένα, λιγότερο φορτισμένα. Ούτως ή άλλως, ελάχιστοι βλέπουν την πραγματικότητα. Το θέμα με τον φράχτη το άκουσαν στα τουρκικά δελτία ειδήσεων και οι περισσότεροι διαφωνούν συμβολικά. «Δεν γίνεται να χωρίζονται οι λαοί και τα σύνορα με φράχτες» έλεγε ένας Τούρκος. Στην Μπόσνα και στο Κάραγατς βρίσκονται πιο κοντά στο πρόβλημα. Πρώτα από οικονομικής πλευράς. Τα χωράφια των περισσότερων είναι στον δρόμο της προσφυγιάς. Είναι πέρασμα και μερικές φορές οι σοδειές καταστρέφονται. Και πάλι όμως υπάρχει ρεαλισμός. Ολοι τους ξέρουν ότι ο φράχτης δεν πρόκειται να λύσει κανένα πρόβλημα. Απλώς μπορεί να το υπογραμμίσει, να το κάνει γνωστό και έπειτα να το μετατοπίσει σε κάποιο άλλο πέρασμα.

Από την τουρκική πλευρά, τον τελευταίο καιρό οι έλεγχοι έχουν ενταθεί. Τα ταξί και τα μικρά φορτηγάκια, που μέχρι και πριν από λίγο καιρό κυκλοφορούσαν ανενόχλητα προς τα ελληνικά σύνορα, ελέγχονται με μεγαλύτερη συχνότητα. Στη στρατιωτική γέφυρα υπάρχει μπλόκο. Και οι αριθμοί, ανάμεικτοι με την καθημερινότητα των κατοίκων, δείχνουν ότι, όντως, η είσοδος έχει μειωθεί. Οχι μόνο για λόγους αποτελεσματικότητας των μέτρων και των εξαγγελιών. Κυρίως λόγω εποχής: Η μεταναστευτική περίοδος δεν είναι στα φόρτε της. Οι γνωρίζοντες λένε πως στις αρχές Μαρτίου θα αρχίσει και πάλι, μαζί με την άνοιξη, παραδοσιακά, όπως κάθε χρόνο.

Η παράδοση άλλωστε είναι κάτι το ισχυρό εδώ. Στην πλευρά της Τουρκίας, εκεί που ανοίγει προς τα μέσα η πύλη της Ευρώπης, μερικές φορές ο χρόνος φαίνεται να έχει σταματήσει. Με μόνιμο soundtrack τη φωνή του ιμάμη από τα μεγάφωνα, η ζωή συνεχίζεται σε άλλους ρυθμούς, σίγουρα όχι ευρωπαϊκούς. Υπάρχουν οργανοπαίκτες με το χαμόγελο στα χείλη. Υπάρχουν λουλουδάδες που περιφέρουν την πραμάτεια τους με καροτσάκια. Αυτοσχέδιοι πάγκοι που πουλούν χυμούς από ρόδι. Παραδοσιακοί φούρνοι με ξύλα, μπαρμπέρηδες με την παραδοσιακή έννοια του όρου, υπαίθριες αγορές και αυτό το χαλαρό χαμόγελο της επαρχίας. Στους δρόμους του Κάραγατς τα αποτυπώματα της παλιάς μετανάστευσης είναι ακόμη νωπά.

Υπάρχουν ελληνικά σπίτια, που πλέον κατοικούνται από Τούρκους, υπάρχουν μικρά παιδιά ντυμένα ομοιόμορφα πηγαίνοντας προς το σχολείο, που ξέρουν παραπάνω από μία ελληνικές λέξεις, και υπάρχει και η ομοιότητα των περιοχών που είναι τόσο κοντά, ακόμη και αν χωρίζονται από σύνορα, τελωνεία και (προσεχώς) φράχτες. Οι απόψεις τους είναι σχεδόν ταυτόσημες. Ο Μεμέτ, ένα γεροντάκι που ζει στο Κάραγατς, σε ένα παλιό ελληνικό σπίτι, σηκώνει αδιάφορα τους ώμους του στο άκουσμα της λέξης φράχτης: «Απλώς ένα επιπλέον πρόβλημα». Ο Μουράτ, ανάμεσα στην προώθηση του χυμού ροδιού, το βλέπει οικουμενικά: «Δεν γίνεται να σηκώνονται έτσι απλά φράχτες. Απλώς χωρίζονται οι λαοί». Και ο συνονόματός του, μαραγκός από το Εντιρνέ, απαντά στην ερώτηση με απλούστευση: «Ολα είναι παιχνίδια των πολιτικών. Ολα».

Η εμπειρία πάντα παίζει ρόλο. Και όλοι τους έχουν να διηγηθούν δεκάδες ανθρώπινες ιστορίες μετανάστευσης, από αυτές που η Ιστορία αντιμετωπίζει ως υποσημείωση, στατιστική, πρόβλημα. Για ανθρώπους που κάθε ξημέρωμα φτάνουν λασπωμένοι, αποκαμωμένοι, από έναν μακρινό κόσμο, στην προσπάθειά τους να διεκδικήσουν ένα καλύτερο αύριο στην Ευρώπη. Φτάνουν στα χωριά, φορτώνονται σε πούλμαν των ΚΤΕΛ, με περίπου 65 ευρώ το κεφάλι, και καταλήγουν στην Αθήνα για τη νέα σελίδα της περιπέτειάς τους. Υπήρξαν εποχές που κάθε ξημέρωμα εμφανίζονταν 300 ψυχές. Το κρύο, η Frontex, η μετατόπιση της προσοχής της επικαιρότητας στον Εβρο έχουν μειώσει τη ροή. Πλέον είναι δεν είναι 30 την ημέρα αυτοί που τολμάνε το βήμα.

Οι ελληνικές αρχές θεωρούν πως ο μήκους 12,5 χιλιομέτρων φράχτης θα ανακόψει το μεταναστευτικό κύμα. Ή, τουλάχιστον, θα το υπογραμμίσει ως διεθνές πρόβλημα. Η Ιστορία έχει άλλη άποψη. Φράχτης υπάρχει και στην Ισπανία, στη νότια πύλη της Ευρώπης, στο πέρασμα από το Μαρόκο, στις πόλεις Θέουτα και Μελίγια. Οι άνθρωποι δεν σταμάτησαν να περνούν, απλώς άλλαξαν διαδρομή. Το ίδιο ακριβώς συνέβη και στην Τιχουάνα του Μεξικού, εκεί όπου η κυβέρνηση Μπους έστησε τον δικό της φράχτη. Απλώς ξόδεψε χρήματα και δημιούργησε παρακάμψεις στους δρόμους του λαθρεμπορίου ψυχών και ναρκωτικών.

Ολα αυτά είναι μακρινά για μια χαλαρή έως και λίγο σουρεαλιστική καθημερινότητα στη βόρεια πύλη της Ευρώπης. Εκεί όπου απόγονοι πρώην μεταναστών, λόγω της Συνθήκης της Λωζάννης, ζουν μια παράλληλη πραγματικότητα χωρισμένοι από σύνορα, και βλέπουν καθημερινά, με την αδιαφορία που δίνουν η συνήθεια και η επανάληψη, ανθρώπους να ψάχνουν το όνειρό τους σε μια αφιλόξενη Ευρώπη. Ολοι τους ξέρουν πως το μόνο που δεν αλλάζει είναι η αέναη ιστορία της ανθρώπινης μετανάστευσης. Και φυσικά η ομίχλη.

Δημοσιεύθηκε στο BHMagazino, τεύχος 537, σελ. 30-37, 30/01/2011.

1821 και σκοταδισμός

Πρέπει να παραδεχθώ ότι ορισμένοι εξ ημών, που εκτιμούμε την ψυχαγωγική διάσταση του δημοσίου βίου με την ευρεία έννοια του και ανήκουμε στο «φαν κλαμπ» του Αγίου Θεσσαλονίκης, ανησυχήσαμε όταν στο κήρυγμα της Κυριακής 30 Ιανουαρίου (μεταδίδεται πάντα από την ΕΤ-3) δεν έκανε οιαδήποτε αναφορά στο ντοκιμαντέρ «1821» του ΣΚΑΪ, το πρώτο επεισόδιο του οποίου είχε προβληθεί μόλις την προηγουμένη Τρίτη και είχε ήδη προκαλέσει ζωηρές συζητήσεις. Ηταν δυνατόν ο Σεβασμιώτατος να αντιπαρέρχεται τέτοια πρώτης τάξεως ευκαιρία;

Προς στιγμήν, απέδωσα την παράλειψη στον γενικότερο αποσυντονισμό του Αγίου, εξαιτίας του κλονισμού που υπέστη με την εκλογή του Γιάννη Μπουτάρη. Φαίνεται όμως ότι, απλώς, δεν έτυχε να είχε παρακολουθήσει το επεισόδιο (δεν τον είχαν ενημερώσει, δεν είχε πάρει είδηση, ποιος να ξέρει...). Διότι την επομένη Κυριακή στις 6 Φεβρουαρίου άστραψε και βρόντηξε από άμβωνος, ταυτιζόμενος απολύτως με τη γραμμή Καρατζαφέρη στο επίμαχο θέμα. «Διαστροφή, ανατροπή, νόθευση της Ιστορίας», ήταν η ετυμηγορία του μητροπολίτη.

Ποια «Ιστορία» όμως έχει υπ’ όψιν του, όταν διαπιστώνει τη διαστροφή και τη νόθευση της; Ο Βρετανός ιστορικός Ε. Χ. Καρ, σε μια σειρά διαλέξεων με θέμα «Τι είναι η Ιστορία;», τις οποίες έδωσε στο Κέιμπριτζ και συγκέντρωσε σε ένα βιβλίο το 1961 (στα ελληνικά από τις εκδόσεις «Γνώση», 1999), ξεκινάει το κεφάλαιο όπου πραγματεύεται την έννοια της προόδου στην Ιστορία παραθέτοντας τα λόγια με τα οποία ένας άλλος καθηγητής, στη δεκαετία του 1930, ο F. Powicke, συνήθιζε να ξεκινάει την πρώτη παράδοσή του κάθε χρόνο: «Η επιθυμία για ερμηνεία της Ιστορίας έχει τόσο βαθιές ρίζες, ώστε αν δεν διαθέτουμε συγκροτημένη άποψη για το παρελθόν ωθούμαστε είτε στον μυστικισμό είτε στον κυνισμό». Παρακάτω, ο Καρ ερμηνεύει την έννοια του μυστικισμού ως «την άποψη ότι το νόημα της Ιστορίας βρίσκεται έξω απ’ αυτήν, στο πεδίο της θεολογίας ή της εσχατολογίας», ενώ ως κυνισμό «την άποψη ότι η Ιστορία δεν έχει νόημα, ή έχει πολλά (εξίσου έγκυρα ή μη) νοήματα, ή έχει το νόημα που εμείς αυθαίρετα αποφασίζουμε να της δώσουμε».

Ο Μητροπολίτης Ανθιμος, ο πρόεδρος Καρατζαφέρης, ο «Μπουμπούκος» Γεωργιάδης και οι άλλοι εκφραστές της επίσημης «ελληνοχριστιανικής» εκδοχής της εθνικής Ιστορίας μας, οι οποίοι φρίττουν και ωρύονται με την προσέγγιση στην ιστορία του 1821 που επιχειρεί το ντοκιμαντέρ του ΣΚΑΪ, έχουν το προνόμιο να ανήκουν συγχρόνως και στις δύο κατηγορίες τις οποίες εκθέτει ο Καρ: πιστεύουν σε μια ιστορική αλήθεια, η οποία μας προκύπτει δι’ αποκαλύψεως (δηλαδή, περίπου όπως αποκαλύπτει ο Θεός της Παλαιάς Διαθήκης τους νόμους του στον Μωυσή) και στην οποία, την ίδια στιγμή, καταλήγουμε αυθαίρετα επειδή μας βολεύει -ή, εν πάση περιπτώσει, επειδή κάποτε μας βόλεψε στις εθνικές επιδιώξεις μας και τώρα την έχουμε συνηθίσει. Κατά τούτο, λοιπόν, οι φρικιώντες κατορθώνουν με τη στάση τους να επιδεικνύουν τα όρια του ελληνοχριστιανικού ιδεολογήματος, η παραδοξότητα του οποίου δοκιμάζεται όλο και περισσότερο υπό το φως της σύγχρονης ιστορικής έρευνας.

Η συγκεκριμένη κατηγορία των επικριτών της σειράς, αυτοί οι οποίοι αρπάζονται απελπισμένα από γελοία προσχήματα για να τη δαιμονοποιήσουν (π. χ., από μια επιπόλαιη κουβέντα που πέταξε ο παρουσιαστής της σειράς Πέτρος Τατσόπουλος στο μέσο που κατ’ εξοχήν ευνοεί τη διασπορά της επιπολαιότητας, το Facebook) αρνούνται στους πολλούς το δικαίωμα να έχουν τα μέσα ώστε να διαμορφώσουν συγκροτημένη άποψη για το παρελθόν, κατά τη διατύπωση του Powicke. «Και πού ήσαν αυτοί τόσα χρόνια, πού κρύβονταν οι απόψεις αυτές τόσα χρόνια;» αναφωνούσε έμπλεος ιεράς αγανακτήσεως ο Αγιος Θεσσαλονίκης την περασμένη Κυριακή. Μα, στα πανεπιστήμια! Πού αλλού; Η προσέγγιση στα γεγονότα του 1821, την οποία έχουν σήμερα την ευκαιρία να δουν οι πολλοί χάρη στο ντοκιμαντέρ, είναι αυτή την οποία διδάσκονται σήμερα οι φοιτητές! Αυτή ακριβώς είναι η υπηρεσία που προσφέρει το συγκεκριμένο ντοκιμαντέρ: εκλαϊκεύει για τους πολλούς τη γνώση των λίγων.

Φαίνεται όμως ότι αυτό είναι που εξαγριώνει και τους ρέκτες του ελληνοχριστιανικού ιδεολογήματος. Θέλουν να προστατεύσουν τον απλό άνθρωπο (που, ενδεχομένως, δεν διαβάζει ούτε εφημερίδα) από την επικίνδυνη γνώση. Πρόκειται, με άλλα λόγια, για μια παραλλαγή του σκοταδισμού των ιμάμηδων της Τεχεράνης. Μια στάση, η οποία προϋποθέτει άκρως υποτιμητική γνώμη για τους πολίτες, γιατί τους αντιμετωπίζει σαν τετράχρονα που πρέπει να τα προστατεύσουν από το πορνό, δηλαδή από τη θέα μιας ανθρώπινης συμπεριφοράς την οποία τα νήπια δεν είναι βεβαίως σε θέση να κατανοήσουν.

Οι μουτζαχεντίν της στασιμότητας, όσοι δηλαδή ευαγγελίζονται να συντηρήσουν την αντίληψη μιας «αιωνίου Ελλάδος», που η ουσία της μένει αμετάβλητη ανά τους αιώνες, προσπαθούν να εξοστρακίσουν την έννοια της προόδου από την αντίληψη για την Ιστορία. «Πίστη στην πρόοδο σημαίνει πίστη στη βαθμιαία ανάπτυξη των ανθρωπίνων δυνατοτήτων και όχι σε αυτόματη ή αναπόδραστη εξελικτική πορεία», γράφει στο βιβλίο του ο Καρ· και οι ανθρώπινες δυνατότητες, στις οποίες αναφέρεται, αναπτύσσονται και με την ιστορική γνώση. Η «συγκροτημένη άποψη για το παρελθόν» ενδυναμώνει την εθνική συνείδηση, την κάνει ανθεκτικότερη στις προκλήσεις της πραγματικότητας. Ο σκοταδισμός της στασιμότητας απλώς καλλιεργεί ένα αίσθημα εθνικής μειονεξίας.
Στέφανος Κασιμάτης ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ 10-2-2011

Το «σύνδρομο της Βαϊμάρης» πάνω από το Βερολίνο

Τα δύο μεγάλα κόμματα ψήφισαν συνταγματική ρύθμιση σύμφωνα με την οποία η ομοσπονδιακή κυβέρνηση καλείται να μειώσει ως το 2016 το χρέος στο 0,35% του ακαθάριστου εθνικού εισοδήματος

ΒΕΡΟΛΙΝΟ Το νόμισμα είναι η ψυχή τους. Οι Γερμανοί δίνουν τόσο μεγάλη σημασία στο χρήμα όσο οι Ελληνες στις ιστορικές ονομασίες όπως «Μακεδονία». Πίσω από τη μάλλον αντιπαθητική αυτή «παραδοπιστία» κρύβεται όμως ένα ιστορικό τραύμα: ο υπερπληθωρισμός στην πολύπαθη «Δημοκρατία της Βαϊμάρης», αποτέλεσμα των τεράστιων χρεών που κληροδότησε στο κράτος ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος. Τότε που η ισοτιμία του μάρκου έναντι του δολαρίου εκτοξευόταν καθημερινά σαν πύραυλος στα ύψη για να φθάσει από 10 εκατ. μάρκα προς 1 δολάριο στις αρχές Σεπτεμβρίου του 1923 στα 160 εκατ. προς 1 στο τέλος του ίδιου μήνα, σε 1 τρισ. προς 1 λίγο αργότερα, με αποτέλεσμα να εξανεμισθούν οι οικονομίες εκατομμυρίων καταθετών. «Από τότετο σταθερό νόμισμα έγινε έμμονη ιδέα στους Γερμανούς» γράφει ένας ιστορικός. Η Γερμανία έγινε έτσι μεταπολεμικά η μοναδική οικονομική υπερδύναμη που διακανονίζει το χρέος της μέσω του Συντάγματος.

Η πρόσφατη συνταγματική ρύθμιση, που ισχύει από τον Μάιο του 2009, επιτάσσει ότι- αρχής γενομένης από το 2011 - η χώρα θα πρέπει να μηδενίσει εντός ολίγων ετών το νέο ετήσιο χρέος της: το ομοσπονδιακό κράτος ως το 2016, τα κρατίδια ως το 2020. Για τα τελευταία η ρύθμιση έχει απόλυτο χαρακτήρα· το ομοσπονδιακό κράτος, αντίθετα, θα μπορεί να κάνει και μελλοντικά χρέη, που δεν θα πρέπει όμως να υπερβαίνουν το 0,35% του ακαθάριστου εθνικού εισοδήματος. Εξαιρέσεις προβλέπονται επίσης για τις περιπτώσεις φυσικών καταστροφών ή βαριών οικονομικών υφέσεων. Ο γενικός κανόνας είναι: σε εποχές ευνοϊκής συγκυρίας ο προϋπολογισμός θα πρέπει να παράγει πλεονάσματα, τα οποία θα συμψηφίζονται με τα ελλείμματα στα χρόνια ύφεσης- έτσι ώστε στο τέλος ενός οικονομικού κύκλου το έλλειμμα να φθάνει στο μηδέν.

Η ρύθμιση αυτή, η οποία ψηφίστηκε από την προηγούμενη κυβέρνηση Χριστιανοδημοκρατών- Σοσιαλδημοκρατών και επικυρώθηκε από τα δύο τρίτα των βουλευτών στην Κάτω και Ανω Βουλή (Βundestag και Βundesrat), ακολουθεί πλήρως τη λογική του ευρωπαϊκού Συμφώνου Σταθερότητας και Ανάπτυξης που επιτάσσει τον μηδενισμό των δημόσιων ελλειμμάτων. Ανάλογη ήταν και η αντίδραση πολλών αναλυτών. «Πρόκειται για το άκρον άωτον της νεοφιλελεύθερης λογικής» έλεγε ένας από αυτούς. «Το κράτος βάζει στα χέρια του χειροπέδες, την ίδια στιγμή που απελευθερώνει εντελώς τα χέρια των ιδιωτών επενδυτών».

Τα αποτελέσματα της ρύθμισης, προειδοποιούν οι ίδιοι, θα είναι μοιραία για τη γερμανική οικονομία. «Τα γερμανικά νοικοκυριά εξοικονομούν κάθε χρόνο 120 δισ. ευρώ» λέει ο εκ των «σοφών» της γερμανικής οικονομικής επιστήμης Πέτερ Μπόφινγκερ. «Από τη στιγμή που η Γερμανία βάλει φρένο στην έκδοση ομολόγων, οι καταθέτες θα στραφούν αναγκαστικά προς τα αμερικανικά. Το αποτέλεσμα θα είναιοι Γερμανοί να χρηματοδοτούν τα δημόσια προγράμματα του Ομπάμααντί για τα γερμανικά».

Η σύναψη χρεών, προσθέτει, δεν αποτελεί εκ προοιμίου «αμαρτία». Ενα χρέος μπορεί να αποβεί κερδοφόρο, αν το μέρισμα που αποδίδει είναι μεγαλύτερο από τους τόκους που εξυπηρετεί. Αυτό συμβαίνει, λέει, με δάνεια που συνάπτονται για δημόσια έργα, όπως για νοσοκομεία και δρόμους ή για την Παιδεία. «Η Γερμανία πληρώνει σήμερα τόκο ύψους 3% για τα χρέη της·οι επενδύσεις στο ανθρώπινο κεφάλαιο, όμως, όπως στην έρευνα και στην Παιδεία, αποδίδουν κέρδη ύψους 10% και πλέον» τονίζει.
ΒΗΜΑ 6-2-2011

Αγνωστη παραμένει η «εξωγήινη» λίμνη στην Ανταρκτική

Λίμνη Βοστόκ
Απέτυχε την τελευταία στιγμή η φετινή απόπειρα Ρώσων ερευνητών να φτάσουν την υπόγεια λίμνη Βοστόκ της Ανταρκτικής, ένα από τα τελευταία ανεξερεύνητα μέρη του πλανήτη. Η λίμνη, η οποία κρύβεται κάτω από τέσσερα χιλιόμετρα πάγου και πιστεύεται ότι παραμένει απομονωμένη από τον υπόγειο πλανήτη εδώ και τουλάχιστον 15 εκατομμύρια χρόνια.

Επειτα από χρόνια προσπαθειών, η αμφιλεγόμενη ερευνητική γεώτρηση έφτασε μόλις πέντε μέτρα πάνω από την επιφάνεια της μυστηριώδους λίμνης. Η ρωσική ομάδα αναγκάστηκε όμως να εγκαταλείψει την προσπάθεια, καθώς λόγω του χειμώνα έπρεπε να φύγει από την Ανταρκτική την περασμένη Κυριακή.

Το φρεάτιο της γεώτρησης πληρώθηκε με κηροζίνη και αντιψυκτικό υγρό, ώστε να μείνει ανοιχτό μέχρι την επιστροφή της ερευνητικής ομάδας το Δεκέμβριο.

«Είναι σαν να εξερευνούμε έναν ξένο πλανήτη όπου κανείς δεν έχει ξαναπάει. Δεν γνωρίζουμε τι θα συναντήσουμε» δήλωσε η Βάλερι Λούκιν του Ρωσικού Ινστιτούτου Αρκτικής και Ανταρκτικής Εξερεύνησης (AARI).

Οταν τελικά καταφέρουν να φτάσουν στην επιφάνεια της λίμνης, και να στείλουν στα βάθη της ένα αποστειρωμένο ρομποτικό βαθυσκάφος, οι ερευνητές ενδέχεται να ανακαλύψουν αρχαίες μορφές μικροβιακής ζωής, που ζουν στην απομόνωση εδώ και εκατομμύρια χρόνια.

Την ανακάλυψη τέτοιων μικροβίων περιμένουν με αγωνία οι αστροβιολόγοι, οι επιστήμονες που μελετούν τις συνθήκες, που ευνοούν την εμφάνιση ζωής και προσπαθούν να ανακαλύψουν εξωγήινους.

Το παγωμένο περιβάλλον της λίμνης θα μπορούσε για παράδειγμα να μοιάζει με τους υπόγειους ωκεανούς, που πιστεύεται ότι υπάρχουν στην δορυφόρο του Δία, Ευρώπη, και τον δορυφόρο Εγκέλαδο, του Κρόνου.

Ωστόσο οι προσπάθειες των Ρώσων να φτάσουν στη λίμνη έχουν προκαλέσει αντιδράσεις από άλλους επιστήμονες, οι οποίοι προειδοποιούν για κίνδυνο μόλυνσης ενός πραγματικά παρθένου περιβάλλοντος.

Οι πρώτες ενδείξεις για την ύπαρξη της λίμνης ήρθαν από βρετανικά ραντάρ, που εξέτασαν το παγωμένο υπέδαφος της Ανταρκτικής τη δεκαετία του 1970.

Η ύπαρξή της όμως δεν επιβεβαιώθηκε μέχρι το 1993.

Η μεγαλύτερη από τις 140 υπόγειες λίμνες της Ανταρκτικής, στις οποίες το νερό διατηρείται περιέργως σε υγρή μορφή, η λίμνη Βοστόκ έχει μήκος 250 χιλιόμετρα και πλάτος 50 χιλιόμετρα. Είναι μία πραγματικά μεγάλη λίμνη, με το βάθος της να φτάνει σε ορισμένα σημεία τα 800 μέτρα.

Τέσσερα χιλιόμετρα πιο πάνω, στην επιφάνεια του πάγου, βρίσκεται ο ρωσικός σταθμός Βοστόκ, όπου έχει καταγραφεί η χαμηλότερη θερμοκρασία οπουδήποτε στη Γη: -89,2 βαθμούς Κελσίου.
ΒΗΜΑ 6-2-2011

«Οι Αιγύπτιοι είναι πολιτικά νήπια που ξύπνησαν»

Ο κορυφαίος πολεμικός ανταποκριτής μιλάει αποκλειστικά στο «Βήμα» από το επίκεντρο των διαδηλώσεων στο Κάιρο

Το να προσπαθήσει μια ελληνική εφημερίδα να μιλήσει με τον Ρόμπερτ Φισκ την ώρα που εξελίσσονται ιστορικά γεγονότα, και μάλιστα μια πολυήμερη και αιματηρή λαϊκή εξέγερση, δεν είναι και το πιο εύκολο πράγμα. Ο ανταποκριτής της βρετανικής εφημερίδας «Τhe Ιndependent» στη Μέση Ανατολή βρίσκεται στην Αίγυπτο από την αρχή των ταραχών. Οταν η δράση μεταφέρθηκε στην κεντρική πλατεία Ταχρίρ του Καΐρου, ο Φισκ, ο πιο βραβευμένος πολεμικός ανταποκριτής στον κόσμο, «κατασκήνωσε» για τα καλά εκεί.

- Πώς είναι η κατάσταση στο Κάιρο, είναι εκτός ελέγχου; τον ρωτάμε. «Οχι, δεν είναι εκτός ελέγχου,γιατί τουλάχιστον η μία πλευρά είναι πολύ καλά οργανωμένη» μας απαντάει. Εξηγεί ότι αναφέρεται στην πλευρά των οπαδών του προέδρου Χόσνι Μουμπάρακ που πέρασαν σε μια «πολύ καλά σχεδιασμένη αντεπίθεση». Κατέβηκαν στην πλατεία Ταχρίρ αποφασισμένοι να συγκρουστούν με τους διαδηλωτές, φέρνοντας μαζί τους τις πέτρες που θα πετούσαν εναντίον τους και οι οποίες έπεσαν βροχή. «Ηταν μια τελευταία επίδειξη δύναμης από τον μηχανισμό ασφαλείας του Μουμπάρακ» λέει, τονίζοντας ότι η «μάχη» αυτή αποτέλεσε «ό,τι πιο κοντά σε εμφύλιο πόλεμο έχει γνωρίσει η Αίγυπτος». Ο Φισκ είναι κατηγορηματικός: τον πόλεμο αυτόν τον ξεκίνησαν οι «μουμπαρικοί».

Νωρίτερα, πηγαίνοντας προς το κέντρο του Καΐρου, ο βρετανός ρεπόρτερ και αναλυτής συνάντησε οπαδούς του προέδρου να κατευθύνονται κατά χιλιάδες από τα προάστια προς την πλατεία Ταχρίρ. «“Εχουμε κάθε δικαίωμα να πάμε κι εμείς εκεί”μου είπαν».

Τον ρωτάμε τι είναι εκείνο που του προξένησε τη μεγαλύτερη εντύπωση στο Κάιρο αυτές τις ημέρες. «Καλύπτω τη Μέση Ανατολή επί 36 χρόνια και επισκέπτομαι την Αίγυπτο από την εποχή του Σαντάτ...όχι του Νάσερ» απαντάει ο Φισκ, ο οποίος ζει στη Βηρυτό από το 1976, και βέβαια μιλάει άπταιστα αραβικά. «Το καθεστώς της Αιγύπτου διατηρεί τον λαό σε μια κατάσταση πολιτικά παιδαριώδη». Εξηγεί ότι μόνο «παιδαριώδη» μπορεί να περιγράψει την κατάσταση στην οποία βρίσκεται ένας λαός χωρίς πολιτικά αλλά σχεδόν ούτε και ανθρώπινα δικαιώματα, και ότι το καθεστώς κάνει το παν «για να μην τον αφήσει να ωριμάσει».

«Η νέα γενιά των Αιγυπτίων», συνεχίζει, «όχι όλοι, οι τελευταίες δύο γενιές,είναι μορφωμένη,έχει τελειώσει το πανεπιστήμιο- αν και μετά δεν βρίσκει δουλειά. Ωστόσο αυτό που βιώνει σήμερα η Αίγυπτος είναι η στιγμή που ο λαός ξυπνά από αυτή τη νηπιακή αδράνεια και λέει “αρκετά”.Οι Αιγύπτιοι είναι πολιτικά νήπια που ξύπνησαν».

Ο Φισκ επικρίνει έντονα τη Δύση για την υποστήριξη που προσέφερε στο καθεστώς του «προέδρου»- τα εισαγωγικά είναι δικά του, και τα τόνισε στην τη λεφωνική μας επικοινωνία- Μουμπάρακ, αλλά και για το ότι καθυστέρησε να υποστηρίξει τους διαδηλωτές, οι οποίοι «ζητούν δημοκρατία,ακριβώς ό,τι προτρέπει η Ουάσιγκτον για την περιοχή».

«ΔΙΚΤΑΤΟΡΑΣ ΤΡΙΤΗΣ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑΣ Ο MΟΥΜΠΑΡΑΚ»
Η Αίγυπτος δεν θα ξανακυλήσει σε τόσο σκληρό καθεστώς, αλλά η Δύση δεν θα εγκαταλείψει τον έλεγχο της χώρας, εκτιμά ο Φισκ.

- Είναι δυνατή μια πραγματική αλλαγή στην Αίγυπτο;Μπορεί η χώρα να γίνει κοινοβουλευτική δημοκρατία;

«Αυτός ο δικτάτορας τρίτης κατηγορίας, ο Μουμπάρακ, είχε την υποστήριξη των ΗΠΑ και της Ευρώπης επειδή ήταν φίλος του Ισραήλ. Ο ίδιος θα επιθυμούσε για διάδοχό του τον αντιπρόεδρο Ομάρ Σουλεϊμάν, επικεφαλής των μυστικών υπηρεσιών και διαπραγματευτή με το Ισραήλ- τον οποίο κανένας από τους διαδηλωτές δεν θέλει. Δεν πιστεύω ότι ύστερα από αυτή την εξέγερση οι Αιγύπτιοι θα καταλήξουν πάλι με μια δικτατορία τόσο σκληρή και τόσο απροκάλυπτη όπως αυτή του Μουμπάρακ. Η Δύση θα κάνει ό,τι μπορεί για να διατηρήσει υπό έλεγχο την Αίγυπτο, την πιο στενή σύμμαχο του Ισραήλ από όλες τις αραβικές χώρες».

Δεν ψήφισε ποτέ
Ο Ρόμπερτ Φισκ είναι ο δυτικός δημοσιογράφος που έχει πάρει τις περισσότερες συνεντεύξεις από τον Οσάμα μπιν Λάντεν - το 1993, το 1996 και το 1997. Εχει ψηφιστεί διεθνής δημοσιογράφος της χρονιάς επτά φορές. Γεννήθηκε πριν από 64 χρόνια στην Αγγλία, σπούδασε Πολιτικές Επιστήμες και έλαβε διδακτορικό από το Τρίνιτι στο Δουβλίνο. Ξεκίνησε τη δημοσιογραφική του καριέρα στη «Sunday Εxpress», πέρασε στους «Τimes» του Λονδίνου και από το 1989 γράφει στον «Ιndependent».

Τα τελευταία 35 χρόνια ζει στη Βηρυτό, παντρεμένος με αμερικανίδα δημοσιογράφο. Εχει καλύψει τις συγκρούσεις στη Βόρεια Ιρλανδία, την Πορτογαλική Επανάσταση, τον εμφύλιο του Λιβάνου, την Ιρανική Επανάσταση, τη σοβιετική εισβολή στο Αφγανιστάν, τον πόλεμο Ιράν- Ιράκ, τους πολέμους στη Βοσνία και στο Κοσσυφοπέδιο, τον Πόλεμο του Κόλπου και την αμερικανική εισβολή στο Ιράκ. Εχει καταλήξει στο συμπέρασμα ότι οι πόλεμοι οφείλονται «σε γραμμές που σχεδιάστηκαν σε χάρτες».

Ο Φισκ δεν είναι φίλος του Ιnternet. Σε παλαιότερη συνομιλία του μαζί μας είχε εξηγήσει ότι θεωρεί πολύ πιο εποικοδομητικό να διαβάζει βιβλία Ιστορίας παρά να αναζητεί πληροφορίες στο Διαδίκτυο. Δεν έχει ψηφίσει ποτέ.
ΤΑΝΙΑ ΜΠΟΖΑΝΙΝΟΥ ΒΗΜΑ 6-2-2011