Λιαντίνης - Οι θρησκείες θα αφανίσουν τον άνθρωπο

Αγνωστη παραμένει η «εξωγήινη» λίμνη στην Ανταρκτική

Λίμνη Βοστόκ
Απέτυχε την τελευταία στιγμή η φετινή απόπειρα Ρώσων ερευνητών να φτάσουν την υπόγεια λίμνη Βοστόκ της Ανταρκτικής, ένα από τα τελευταία ανεξερεύνητα μέρη του πλανήτη. Η λίμνη, η οποία κρύβεται κάτω από τέσσερα χιλιόμετρα πάγου και πιστεύεται ότι παραμένει απομονωμένη από τον υπόγειο πλανήτη εδώ και τουλάχιστον 15 εκατομμύρια χρόνια.

Επειτα από χρόνια προσπαθειών, η αμφιλεγόμενη ερευνητική γεώτρηση έφτασε μόλις πέντε μέτρα πάνω από την επιφάνεια της μυστηριώδους λίμνης. Η ρωσική ομάδα αναγκάστηκε όμως να εγκαταλείψει την προσπάθεια, καθώς λόγω του χειμώνα έπρεπε να φύγει από την Ανταρκτική την περασμένη Κυριακή.

Το φρεάτιο της γεώτρησης πληρώθηκε με κηροζίνη και αντιψυκτικό υγρό, ώστε να μείνει ανοιχτό μέχρι την επιστροφή της ερευνητικής ομάδας το Δεκέμβριο.

«Είναι σαν να εξερευνούμε έναν ξένο πλανήτη όπου κανείς δεν έχει ξαναπάει. Δεν γνωρίζουμε τι θα συναντήσουμε» δήλωσε η Βάλερι Λούκιν του Ρωσικού Ινστιτούτου Αρκτικής και Ανταρκτικής Εξερεύνησης (AARI).

Οταν τελικά καταφέρουν να φτάσουν στην επιφάνεια της λίμνης, και να στείλουν στα βάθη της ένα αποστειρωμένο ρομποτικό βαθυσκάφος, οι ερευνητές ενδέχεται να ανακαλύψουν αρχαίες μορφές μικροβιακής ζωής, που ζουν στην απομόνωση εδώ και εκατομμύρια χρόνια.

Την ανακάλυψη τέτοιων μικροβίων περιμένουν με αγωνία οι αστροβιολόγοι, οι επιστήμονες που μελετούν τις συνθήκες, που ευνοούν την εμφάνιση ζωής και προσπαθούν να ανακαλύψουν εξωγήινους.

Το παγωμένο περιβάλλον της λίμνης θα μπορούσε για παράδειγμα να μοιάζει με τους υπόγειους ωκεανούς, που πιστεύεται ότι υπάρχουν στην δορυφόρο του Δία, Ευρώπη, και τον δορυφόρο Εγκέλαδο, του Κρόνου.

Ωστόσο οι προσπάθειες των Ρώσων να φτάσουν στη λίμνη έχουν προκαλέσει αντιδράσεις από άλλους επιστήμονες, οι οποίοι προειδοποιούν για κίνδυνο μόλυνσης ενός πραγματικά παρθένου περιβάλλοντος.

Οι πρώτες ενδείξεις για την ύπαρξη της λίμνης ήρθαν από βρετανικά ραντάρ, που εξέτασαν το παγωμένο υπέδαφος της Ανταρκτικής τη δεκαετία του 1970.

Η ύπαρξή της όμως δεν επιβεβαιώθηκε μέχρι το 1993.

Η μεγαλύτερη από τις 140 υπόγειες λίμνες της Ανταρκτικής, στις οποίες το νερό διατηρείται περιέργως σε υγρή μορφή, η λίμνη Βοστόκ έχει μήκος 250 χιλιόμετρα και πλάτος 50 χιλιόμετρα. Είναι μία πραγματικά μεγάλη λίμνη, με το βάθος της να φτάνει σε ορισμένα σημεία τα 800 μέτρα.

Τέσσερα χιλιόμετρα πιο πάνω, στην επιφάνεια του πάγου, βρίσκεται ο ρωσικός σταθμός Βοστόκ, όπου έχει καταγραφεί η χαμηλότερη θερμοκρασία οπουδήποτε στη Γη: -89,2 βαθμούς Κελσίου.
ΒΗΜΑ 6-2-2011

Ο Ισαάκ Νεύτων ήταν ανήσυχη προσωπικότητα με πολλαπλές ερευνητικές δραστηριότητες και αναζητήσεις, που ξέφευγαν από το «προφίλ» του συμβατικού επιστήμονα. Τώρα, για πρώτη φορά, η απόκρυφη ζωή του μεγάλου βρετανού φυσικού και μαθηματικού έρχεται στο…διαδικτυακό φως χάρη σε ένα νέο site που δημιούργησε ένας αμερικανός καθηγητής της ιστορίας και φιλοσοφίας των επιστημών.
Εδώ και έξι χρόνια ο Γουίλιαμ Νιούμαν του πανεπιστημίου της Ιντιάνα, με την υποστήριξη του Εθνικού Ιδρύματος Επιστημών των ΗΠΑ, έχει βαλθεί να φωτίσει την αποκρυφιστική πλευρά του Νεύτωνα στο πλαίσιο του πρότζεκτ “The chymistry of Isaac Newton” (η αλχημεία αποκαλείτο συχνά chymistry κατά τον 17ο αιώνα στη Βρετανία).

Το site του Νιούμαν για πρώτη φορά προσφέρει στο κοινό δημοσιευμένα και κατάλληλα επιμελημένα 23 πρωτότυπα αλχημιστικά χειρόγραφα του Νεύτωνα. Επίσης, παρουσιάζει ανάλογα χειρόγραφα με τις ανακαλύψεις του βρετανού επιστήμονα στον τομέα της οπτικής, που ανέτρεψαν θεωρίες χιλιετιών σχετικά με το φως και το χρώμα και οι οποίες σχετίζονταν με τις αλχημιστικές του μελέτες. Τα χειρόγραφα, μεταξύ άλλων, αποκαλύπτουν ότι οι νέες ιδέες του Νεύτωνα για την ανάλυση και τη σύνθεση του φωτός με τη βοήθεια πρισμάτων ωφελήθηκαν τα μέγιστα από την αλχημεία.

«Ο Νεύτων ήταν πιστός αλχημιστής επί 30 χρόνια, αλλά κράτησε αυτές τις δραστηριότητές του σε μεγάλο βαθμό κρυμμένες από τους συγχρόνους του και τους συναδέλφους του, έτσι το αλχημιστικό έργο του δεν έχει γίνει πλήρως γνωστό», δήλωσε ο Νιούμαν, ο οποίος, μαζί με τους συνεργάτες του, φρόντισε να μεταφράσει, να επιμεληθεί και να επεξηγήσει τα χειρόγραφα, τα οποία συμπεριλαμβάνουν σημειωματάρια αλχημιστικών εργαστηριακών ερευνών του Νεύτωνα (ανάμεσά τους το πιο πλήρες από όλα σημειωματάριο MS 3975 που βρέθηκε στο πανεπιστήμιο του Κέμπριτζ). Τα χειρόγραφα είναι πλέον πλήρως προσβάσιμα και επιτρέπουν αναζητήσεις με βάση συγκεκριμένες λέξεις.

Μέχρι στιγμής περισσότερες από 600 σελίδες χειρογράφων του Νεύτωνα έχουν τύχει επεξεργασίας και είναι πια προσβάσιμες online, ενώ ο στόχος του Νιούμαν είναι να προσφέρει πλήρη σχολιασμό και υπομνηματισμό σε όλα τα αλχημιστικά χειρόγραφα του Νεύτωνα. Οι επισκέπτες του site μπορούν επίσης να δουν τα αποκρυφιστικά-αλχημιστικά σύμβολα που χρησιμοποιούσε ο μεγαλοφυής επιστήμων.

Ο Νιούμαν και οι συνεργάτες του έχουν ακόμα αναπαράγει μερικές από τις αλχημιστικές διαδικασίες που περιγράφει ο Νεύτων στο «Λεξικό Αλχημιστικών Όρων» που είχε συγγράψει. Τα πειράματα αυτά, με τη βοήθεια του Τμήματος Χημείας του πανεπιστημίου της Ιντιάνα, περιγράφονται στο site.
ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ 28/06/2010

«Ο κόσμος της νύχτας δεν διαφέρει από το σπίτι μας»

Πώς ένα κορίτσι καλής οικογενείας, μεγαλωμένο στου Παπάγου με το πιάνο και τα γαλλικά του, πτυχιούχος της Νομικής Αθηνών και μ' ένα διδακτορικό στα σκαριά για το Πανεπιστήμιο Αιγαίου, πιάνει δουλειά σε μπαρ ως κονσοματρίς; Στην περίπτωση της Λιόπης Αμπατζή συνέβη ως εξής:

«Είτε είσαι μπαρόβια, είτε μετανάστρια, είτε νοικοκυρά, η σεξουαλικότητα, οι σχέσεις, και άλλα πολλά, συνδέονται με το περιεχόμενο της θηλυκότητας στην κοινωνία μας» λέει η Λιόπη Αμπατζή.

Τον Νοέμβριο του '96, όταν ξεκινούσε την έρευνά της γύρω από τη γυναικεία πορνεία στη σύγχρονη Ελλάδα, συνοδευόμενη από έναν καλό της φίλο έκανε μια αναγνωριστική επίσκεψη σ' ένα απ' αυτά τα ημιφωτισμένα μπαρ με γυναίκες πίσω απ' το «Χίλτον» που σήμερα δεν λειτουργεί πια. Βολεύτηκαν κι οι δυο στα σκαμπό τους, παρήγγειλαν ποτά, έπιασαν κουβέντα με την κοπέλα που τους τα σέρβιρε, την κέρασαν και κάποια στιγμή -με τη χαρακτηριστική άνεση του αφελούς που αγνοεί το νόημα της ερώτησής του- η Αμπατζή ζήτησε να μάθει: «Εχει δουλειά το μαγαζί;».

Αυτό ήταν! Λίγα δευτερόλεπτα μετά, το αφεντικό τού μπαρ βρισκόταν από πάνω της, και μ' ένα γλυκό αλλά και πονηρό ταυτόχρονα χαμόγελο ρωτούσε με τη σειρά του: «Τι έγινε μικρή; Θες να δουλέψουμε μαζί;». Για το επόμενο τετράμηνο, έξι βράδια τη βδομάδα εκτός Κυριακής, η Αμπατζή χρησιμοποιούσε το σώμα της ως εργαλείο και με τις δύο ιδιότητές της: τόσο ως κοινωνική ανθρωπολόγος που εξερευνά την πολιτισμική πρακτική της κονσομασιόν, όσο και σαν κονσοματρίς, η αξία της οποίας μετριέται από την ποσότητα των κερασμένων ποτών που αποσπά ως θηλυκό από τους άντρες-πελάτες.

Η έρευνά της, βέβαια, συνεχίστηκε κι έξω από τα μπαρ, στα σπίτια γυναικών -ανύπαντρες μητέρες γύρω στα 30 με 35, οι περισσότερες- που την εμπιστεύτηκαν ανοίγοντάς της κι άλλες «πόρτες» επαγγελματιών του χώρου, και με τις οποίες η ίδια εξακολουθεί να διατηρεί φιλικές επαφές. Επί ενάμιση χρόνο, η Λιόπη Αμπατζή εκτελούσε για χάρη τους χρέη μπέιμπι σίτερ, έχοντας έτσι την ευκαιρία να μοιραστεί την καθημερινότητά τους, ν' ακούσει τις ιστορίες τους και να μυηθεί στα μυστικά της «καυλάντας» και της «καψούρας», που, δοσμένα με αμεσότητα και γλαφυρότητα- σπάνιες αρετές για ακαδημαϊκή εργασία- απλώνονται τώρα στο βιβλίο της «Ποτό για παρέα» (εκδ. «Κέδρος»).

Μ' αυτήν την αφορμή την αναζητήσαμε: για την πρόσβαση που μας εξασφάλισε σ' έναν χώρο εμπορευματοποιημένης ερωτικής επικοινωνίας, στον οποίο κανείς κοινωνικός ανθρωπολόγος στην Ελλάδα δεν είχε κάνει επιτόπια έρευνα νωρίτερα. Την εντοπίσαμε στο Ρέθυμνο, όπου ζει κι εργάζεται τώρα, παραδίδοντας μαθήματα περί φύλου και σεξουαλικότητας στο τμήμα Φιλοσοφικών και Κοινωνικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Κρήτης:

- Μπορούσατε ποτέ να φανταστείτε τον εαυτό σας ως πιθανή κονσοματρίς;

«Κάθε άλλο! Ούτε είχα στόχο να δουλέψω σαν τέτοια στη διάρκεια της έρευνάς μου. Γρήγορα ωστόσο συνειδητοποίησα, πως σε αντίθεση με τους οίκους ανοχής που είχα σκεφτεί να μελετήσω αρχικά, τα μπαρ με γυναίκες ήταν πολύ πιο προσπελάσιμα. Κι όταν μου παρουσιάστηκε η ευκαιρία, συμφώνησα χωρίς να το σκεφτώ καν. Ο ιδιοκτήτης του μπαρ αγνοούσε την πραγματική ιδιότητά μου. Κι όλους τους μήνες που δούλεψα εκεί, βασανιζόμουν από ενοχές ότι τον κοροϊδεύω. Του το αποκάλυψα φεύγοντας. Θυμάμαι ακόμα την αντίδρασή του: "Πού θα πας; Ευκαιρία να βρεις τον πελάτη που θα υποστηρίξει τις σπουδές σου!"».

- Δεν δυσκολευτήκατε να μπείτε στον ρόλο;

«Δυσκολεύτηκα. Προσπαθούσα να λειτουργήσω σαν... καλή μαθήτρια, αλλά ταυτόχρονα αγωνιούσα συνεχώς μήπως και με διώξουν. Εμφανιζόμουν σαν φρικιό, με πορτοκαλί τζιν και αρβύλες και μιλούσα πάντα στον πληθυντικό στους πελάτες, γεγονός που δεν ενέπνεε και μεγάλη οικειότητα. Το βασικό μου «προσόν» δεν ήταν η ομορφιά -σ' αυτά τα μέρη, άλλωστε, όλοι οι σωματότυποι χωράνε- αλλά η διάθεσή μου να επικοινωνήσω, να μάθω, να μυηθώ στον κόσμο της κονσομασιόν. Κάθε βράδυ πριν πιάσω δουλειά, παρακολουθούσα τα δελτία ειδήσεων για να έχω θέμα συζήτησης από την επικαιρότητα, ενημερωνόμουν και περί τα ποδοσφαιρικά που ως τότε δεν με απασχολούσαν καθόλου, αλλά υπήρξαν φορές που το θέμα της κουβέντας ήταν "γυναικείο", όπως η μαγειρική. Δεν είχα και τη μεγαλύτερη επιτυχία, ούτε επεδίωξα να με καψουρευτεί κάποιος αλλά, κάνοντας αρκετούς να με κεράσουν, επιβίωσα!».

- Οι δικοί σας άνθρωποι πώς αντέδρασαν; Γίνατε αποδέκτης και κακόβουλων σχολίων;

«Εκείνη την εποχή ήμουν 25 χρόνων κι έμενα ακόμα με τους γονείς μου. Ενημέρωσα και τους δύο. Αναστολές δεν είχε κανείς τους. Ομως η μητέρα μου αγωνιούσε σε τέτοιο σημείο, που δεν έπεφτε για ύπνο μέχρι να σιγουρευτεί ότι επέστρεψα. Κι όμως, όπως διαπίστωσα αμέσως σχεδόν, οι σχέσεις που αναπτύσσονται σ' αυτά τα μπαρ είναι απολύτως οριοθετημένες. Οι γυναίκες δεν απειλούνται εκεί μέσα, δεν νιώθουν ότι κινδυνεύουν. Απ' τη μεριά των φίλων και των συναδέλφων μου, πάλι, δέχτηκα μεγάλη βοήθεια. Υπήρξαν και κάποιοι που αναρωτήθηκαν αν θα τα καταφέρω, αλλά οι περισσότεροι έρχονταν στο μπαρ για να με ενισχύσουν, ως πελάτες δήθεν, φροντίζοντας να μην προδοθούν. Επιπλέον, με αντιμετώπιζαν με τεράστιο θαυμασμό, ο οποίος όμως μέσα μου μετασχηματιζόταν σε αγωνία. Ειδικά την περίοδο που έγραφα τη διατριβή, ένιωθα να λυγίζω από τις προσδοκίες τους...».

Εγκλωβισμένες στο λούκι

- Είδατε κι άλλα στερεότυπα να ανατρέπονται κατά την έρευνά σας; Είναι όντως θύματα οι γυναίκες που κάνουν αυτό το επάγγελμα ή πρόκειται για επιλογή τους;

«Καμιά από τις γυναίκες που συνάντησα δεν είχε δακρύβρεχτη ιστορία να αφηγηθεί, κι ας ένιωθαν όλες τους εγκλωβισμένες στο "λούκι". Αντίθετα, οι περισσότερες είχαν επιχειρήματα που στοιχειοθετούσαν ως οικονομικά συμφέρουσα την επιλογή τους. Η κονσομασιόν δεν είναι παρά μια πολιτισμική δυνατότητα που τους προσφέρει το φύλο τους, και την οποία, καθεμία αξιοποιεί με περισσότερη ή λιγότερη επιτυχία. Είναι μια δουλειά με τα πλεονεκτήματα της άμεσης ανταμοιβής και της ελευθερίας κινήσεων, στα οποία πρέπει να προσθέσουμε κι αυτό: λίγο είναι να ξοδεύει κανείς στα πόδια σου τόσα χρήματα; Ωστόσο, υπάρχουν όρια στο επάγγελμα, και ηλικιακά και ψυχικά. Οι περισσότερες από τις συνομιλήτριές μου έχουν αλλάξει ζωή πλέον. Η είσοδος άλλωστε ξένων γυναικών στο χώρο ήταν αμείλικτη...».

- Πόσο άλλαξε το τοπίο της κονσομασιόν από τότε που το γνωρίσατε από τα μέσα;

«Στα χρόνια που μεσολάβησαν, το ενδιαφέρον μετατοπίστηκε. Από το ποτό για παρέα, περάσαμε στο ποτό με... θέα. Οι κονσοματρίς έδωσαν τη θέση τους στις στριπτιζέζ. Πώς να πιάσεις κουβέντα αν δεν γνωρίζεις ελληνικά; Οσο για τις τιμές, εκτινάχθηκαν. Το μονό ποτό που κόστιζε κάποτε 1.200 δραχμές, σήμερα κοστίζει σχεδόν τα τριπλάσια (10 ευρώ). Κι όσο πιο τσιμπημένες οι τιμές, τόσο μεγαλύτερη κι η αποθάρρυνση για κέρασμα. Ο κύκλος αυτών των μπαρ κλείνει σιγά σιγά, μολονότι υπάρχουν αρκετά ακόμα. Τη φθορά όμως την διέκρινες και στα τέλη του '90. Ολα όσα είχα επισκεφθεί, έμοιαζαν ν' ανήκουν σε άλλη εποχή. Η αισθητική τους παρέπεμπε στο 1980, εξωτερικά έδιναν εικόνα εγκατάλειψης και οι ιδιοκτήτες τους μιλούσαν για κρίση από τότε».

- Η πελατεία αυτών των μπαρ, όπως γράφετε, περιλαμβάνει από εργάτες μέχρι εφοπλιστές, από γεωργούς μέχρι ανώτατους δικαστικούς και διάσημους καλλιτέχνες, από αλβανούς μετανάστες μέχρι ιάπωνες επιχειρηματίες. Είναι πράγματι άντρες που χωλαίνουν σε κάτι κι αναζητούν πληρωμένη συντροφιά ή μήπως κι αυτό ένα κλισέ είναι;

«Ετσι τους αντιμετωπίζουν οι γυναίκες που εργάζονται στα μπαρ, για να μειώσουν κάπως την κυριαρχία τους. Εχουν συνηθίσει να τις ρωτούν "πώς βρέθηκες εσύ εδώ, πώς κατάντησες;". Την ίδια ακριβώς αντίδραση εισέπραξα από έναν γνωστό μου από τα μαθητικά μου χρόνια, που εμφανίστηκε ξαφνικά ένα βράδυ στο μέρος που δούλευα κι απόρησε: "Τόσες σπουδές για το κωλόμπαρο; Τι σου συνέβη;". Αντιμέτωπες με τον οίκτο των ανδρών, οι γυναίκες γαντζώνονται με τη σειρά τους από τα στερεότυπα, και προκειμένου ν' αμυνθούν, τ' αντιστρέφουν προς όφελός τους. Ομως και οι άντρες, δέσμιοι των φορτίων τους είναι. Πάνε εκεί για να δείξουν σε άλλους άντρες ότι είναι ικανοί, ότι διαθέτουν ερωτική επιθυμία κι ότι έχουν χρήματα να ξοδέψουν και για τον εαυτό τους, όχι μόνο για την οικογένεια».

- Υπάρχει δυνατότητα ν' αναπτυχθούν αυθεντικά συναισθήματα σε τέτοιους χώρους;

«Τι εννοείτε; Μιλάτε για εξιδανικευμένους έρωτες τύπου Ρωμαίου και Ιουλιέτας μήπως; Μα και η καψούρα αυθεντικότατο συναίσθημα είναι, όπως και το πάθος, το μίσος, η απελπισία. Δείτε και την ιστορία της Λίνας και του Σάκη, που από πελάτης έγινε σύζυγός της, την οποία προτάσσω στο βιβλίο: όπως πολλά ζευγάρια γύρω μας, αγαπήθηκαν κι έπειτα μισήθηκαν».

- Στο «Ποτό για παρέα» δημοσιεύετε ατόφια τη διατριβή σας ή προχωρήσατε σε κάποιες αλλαγές ώστε να προσεγγίσετε ένα ευρύτερο κοινό;

«Δεν άλλαξα ούτε λέξη. Καθώς όμως η ακαδημαϊκή κοινότητα είναι ήδη ενήμερη για το περιεχόμενο του βιβλίου, ελπίζω να το διαβάσουν κι άλλοι, έξω από αυτήν, όχι βέβαια για να γίνουν... καλύτεροι άνθρωποι αλλά για να εξοικειωθούν με πράγματα που θεωρούν πολύ μακρινά τους, ενώ τους αφορούν. Δεν έχουμε μελετήσει όσο θα έπρεπε τη σεξουαλικότητά μας. Ζούμε σε καρτεσιανές διχοτομίες του τύπου άντρας-γυναίκα, νους-σώμα, φύση-πολιτισμός, ενώ όλα είναι μπερδεμένα μεταξύ τους κι αλληλοεπηρεάζονται. Ούτε οι διαχωρισμοί μεταξύ θυτών και θυμάτων στον τομέα της σεξουαλικής εργασίας βοηθάνε κανέναν. Αυτό που χρειάζεται είναι η μελέτη του πολιτισμού που εγκαθιστά επιθυμίες και παράγει στερεότυπα».

- Τι αντίκτυπο είχε τελικά αυτή η εμπειρία πάνω σας;
Πώς ένα κορίτσι καλής οικογενείας, μεγαλωμένο στου Παπάγου με το πιάνο και τα γαλλικά του, πτυχιούχος της Νομικής Αθηνών και μ' ένα διδακτορικό στα σκαριά για το Πανεπιστήμιο Αιγαίου, πιάνει δουλειά σε μπαρ ως κονσοματρίς; Στην περίπτωση της Λιόπης Αμπατζή συνέβη ως εξής:

«Να μία ερώτηση που θα εκκρεμεί πάντα, όσο κι αν πίστευα, αφελώς, ότι τελειώνοντας τη διατριβή θα είχα ξεμπερδέψει... Κατά βάθος δεν ξέρω ούτε γιατί διάλεξα αυτό το θέμα, ούτε γιατί δούλεψα στο μπαρ. Ξέρω, ωστόσο, πως ό,τι έκανα, το έκανα με γνήσιο ενδιαφέρον και με πάθος, κι ότι οι εμπειρίες που απέκτησα δεν μεταφέρονται στο χαρτί, δεν μπαίνουν σε κουτάκια, δεν αναλύονται αλλά θα είναι πάντα μαζί μου, με όλο το μυστήριο που τις περιβάλλει.

»Στη δύστροπη, όπως αποδείχτηκε, περίοδο συγγραφής, αργά και οδυνηρά συνειδητοποίησα πως όσα συμβαίνουν στον "κόσμο της νύχτας", δεν είναι διαφορετικά απ' όσα γίνονται στο "σπίτι" μας. Κι ότι οι καινούριες μου φίλες είχαν τα ίδια ζητήματα να διαχειριστούν μ' εμένα και τις άλλες γυναίκες γύρω μου. Είτε είσαι πανεπιστημιακός, είτε μπαρόβια, είτε μετανάστρια, είτε νοικοκυρά, το σώμα, η σεξουαλικότητα, τα συναισθήματα, οι σχέσεις με τους άντρες, το χρήμα, η κατανάλωση, η μητρότητα και άλλα πολλά, συνδέονται με το περιεχόμενο της θηλυκότητας στην κοινωνία όπου όλοι ζούμε». *
ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ ΠΑΠΑΣΠΥΡΟΥ ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ 15/2/2010

«Όπως κάθε επιστήμονας, θα άλλαζα πρόθυμα τη γνώμη μου αν οι αποδείξεις με οδηγούσαν σε κάτι τέτοιο. Νοιάζομαι για αυτό που είναι αληθινό, νοιάζομαι για αποδείξεις ως αιτίες κατανόησης του τι είναι αληθινό. Πράγματι μερικές φορές εμφανίζομαι ως μάλλον παθιασμένος, και αυτό συμβαίνει επειδή είμαι παθιασμένος με την αλήθεια. … Πραγματικά μου λείπει η υπομονή όσο αφορά την αγυρτεία, την αερολογία, τις υποκρισίες, τους τσαρλατάνους.»

—Richard Dawkins (Ρίτσαρντ Ντόκινς) (γεν. 1941) Βρετανός Εξελικτικός Βιολόγος και συγγραφέας εκλαϊκευμένης επιστήμης.

ΒΙΟΛΟΓΙΑ & ΕΞΕΛΙΞΗ

Οι πίθηκοι, πάντως, είναι εκείνοι που έβαλαν κάποτε τον ακαδημαϊκό Κώστα Κριμπά σε μπελάδες. Οργισμένοι εκκλησιαστικοί κύκλοι, όπως λέει ο ίδιος σήμερα, αντέδρασαν στην επιστημονική άποψη ότι ο άνθρωπος και ο πίθηκος έχουν κοινό πρόγονο και το βιβλίο του οργανισμού, που επί σχεδόν είκοσι χρόνια διδάσκονταν τα Ελληνόπουλα, υπέστη λογοκρισία. Η επίμαχη παράγραφος απαλείφθηκε.

Έχει σημασία; Σύμφωνα με πρόσφατη έρευνα (που δημοσιεύθηκε τον Ιούνιο στο περιοδικό Economist) ένας στους τέσσερις Έλληνες εξακολουθεί να απορρίπτει την Θεωρία της Εξέλιξης ως ψευδή, το υψηλότερο ποσοστό στις χώρες της «παλιάς» Ευρωπαϊκής Ένωσης!

Σήμερα, ο κ. Κριμπάς επανέρχεται με ένα νέο βιβλίο για το ευρύ κοινό. Αυτή ήταν και η αφορμή για τη συνέντευξη. Στην εισαγωγή του βιβλίου καταφέρεται με δριμύτητα και (όχι τόσο ακαδημαϊκό) πάθος εναντίον «όσων τοποθετούν τους Eλληνες μαθητές στο σκότος των πρωτογόνων προκαταλήψεων».

- Γιατί λέτε να συμβαίνει αυτό στη χώρα μας;

- Μία σημαντική ιστορικός η οποία πέθανε πρόσφατα, η Ρένα Πατρικίου, έχει περιγράψει με μεγάλη οξύνοια ότι ένα σημαντικό στοιχείο που μας κινητοποιεί είναι ο φόβος για την εθνική μας ταυτότητα. Πώς δημιουργήθηκε η Ελλάδα; Αν πάτε έξω από το Πανεπιστήμιο Αθηνών, θα δείτε τέσσερα αγάλματα. Από τη μία ο Πατριάρχης ο Γρηγόριος ο Ε΄ και από την άλλη μεριά ο Ρήγας. Μα για όνομα του Θεού, ο Πατριάρχης τον είχε αφορίσει τον Ρήγα! Και μπροστά είναι ο Καποδίστριας με τον Κοραή. Μα ο Κοραής θεωρούσε τον Καποδίστρια τύραννο! Πήραμε ως έθνος αλλοπρόσαλλα στοιχεία και τα ενώσαμε για να φτιάξουμε μια ταυτότητα. Λοιπόν, κάποιοι ίσως θεωρούν ότι αν θίξεις ένα από αυτά τα συστατικά απειλούμεθα.

- Θίγεται η Εκκλησία;

- Η Ορθόδοξη Εκκλησία ποτέ δεν εκφράστηκε υπέρ και ποτέ δεν εκφράστηκε εναντίον της Θεωρίας της Εξέλιξης. Οι αντιδράσεις έρχονται από οργανώσεις, κύκλους και κληρικούς.

- Ωστόσο, η Καθολική Εκκλησία έχει τοποθετηθεί επισήμως επί του θέματος.

- Ο προηγούμενος Πάπας, ο Ιωάννης Παύλος Β΄, είχε πει ότι πρόκειται για κάτι παραπάνω από μία θεωρία που όλοι οι βιολόγοι τη δέχονται.

- Πρακτικά, τι σημαίνει για ένα νέο άνθρωπο να μην έχει διδαχθεί τη θεωρία της εξέλιξης σωστά;

- Ένα έθνος, για να επιζήσει, πρέπει να μη ζει σε παρωχημένες εποχές. Δηλαδή, πρέπει να διαμορφωθεί μία καινούργια αντίληψη, η οποία εξαρτάται από την πρόοδο της επιστήμης. Και η επιστήμη πάει πακέτο. Δεν μπορούμε να πούμε ότι εγώ παίρνω τις ασπιρίνες και τα άλλα τα πετάω. Αν θέλουμε να επιζήσουμε, πρέπει να προσαρμοστούμε όπως οι άλλες χώρες της δυτικής Ευρώπης. Και να μεταβάλουμε ενδεχομένως λίγο την ιδέα μας περί ταυτότητας ώστε να είναι προσαρμοσμένη στην πρόοδο αυτή.

Η κομμένη παράγραφος

- Πριν από 30 χρόνια δεν νιώσατε την ανάγκη ως πανεπιστημιακός δάσκαλος να αντιδράσετε για τη λογοκρισία που υπέστη το βιβλίο Βιολογίας του Οργανισμού που εσείς είχατε συγγράψει;

- Εκοψαν μία μικρή φράση. Οτι ο άνθρωπος και ο πίθηκος έχουν κοινό πρόγονο. Είναι πολύ αστείο... Αλλά δεν ήταν αυτό το θέμα. Μέχρι τότε δεν διδασκόταν ποτέ η εξέλιξη. Προτίμησα λοιπόν να διδαχθεί ό, τι ήταν να διδαχθεί και ας γινόταν αυτή η περικοπή, παρά το αντίθετο.

- Γιατί έκοψαν την συγκεκριμένη φράση;

- Γιατί άρχισαν τα τηλεγραφήματα στο υπουργείο ότι είναι ντροπή για τα Ελληνόπουλα να διδάσκονται ότι κατάγονται από ένα κτήνος. Προφανώς, τα... Αγγλόπουλα μπορούσαν να το διδάσκονται. Και ζητούσαν να καεί το βιβλίο.

- Ο συνειρμός με τις πρόσφατες αντιδράσεις γύρω από το βιβλίο Ιστορίας της ΣΤ΄ Δημοτικού είναι αναπόφευκτος. Η κ. Μαρία Ρεπούση υπεραμύνθηκε έντονα της «επίμαχης φράσης» περί συνωστισμού στη Σμύρνη.

- Τη γνωρίζω την ιστορία της κ. Ρεπούση, γιατί μας το έδωσαν στην Ακαδημία να το διαβάσουμε και το συζητούσαμε επί μήνες.

- Οπότε βρεθήκατε από την άλλη πλευρά να κρίνετε εσείς σχολικό εγχειρίδιο. Ποια είναι η άποψή σας;

- Ηταν μία μεγάλη αδεξιότητα εκ μέρους της. Οταν ξέρει κανείς τι έγινε στη Σμύρνη -εγώ δεν προέρχομαι από προσφυγική οικογένεια- αυτό ήταν λίγο προκλητικό. Βέβαια, είναι αναμφισβήτητο ότι η ιστορία, όπως την αφηγείται κανείς, διαμορφώνει την φιλοπατρία και τον ρατσισμό. Εγώ θα επιθυμούσα μία ιστορία η οποία να είναι ειρηνόφιλη. Αλλά εν πάση περιπτώσει δεν πρέπει να είναι αφελής.

Επιστήμη και θρησκεία

- Ενας από τους μεγαλύτερους γενετιστές της εποχής μας και δάσκαλός σας, ο Theodosius Dobzhansky, ήταν θρησκευόμενος. Προσπαθούσε να συμβιβάσει τα ασυμβίβαστα, λέτε;

- Κοιτάξτε. Ο Dobzhansky ήταν Ρώσος και μάλιστα απόγονος της αδερφής του Ντοστογιέφσκι. Ηταν όντως θρησκευόμενος. Στις αρχές του '60 επέμενε φοβερά να πάμε οι δυο μας μία εκδρομή στο Αγιον Ορος. Μείναμε στο ρώσικο μοναστήρι και κοινώνησε. Εγραψε και ένα πολύ ενδιαφέρον βιβλίο: «Η βιολογία του υπαρξιακού μας ερωτήματος». Και εκεί υποστηρίζει ότι η θρησκεία είναι απαραίτητη, αλλά πρέπει να προσαρμόζεται με την επιστήμη.

- Η θρησκευτική πίστη βοηθάει στην εξέλιξη της ζωής;

- Σε όλα τα μέρη του κόσμου, όλοι περίπου οι άνθρωποι ακολουθούν μία θρησκεία. Αν ακολουθήσουμε την σκέψη του Δαρβίνου, θα θεωρήσουμε ότι είναι γενετικά γραμμένο. Δεν είναι - αλλά πρέπει να μας βάλει σε σκέψη γιατί συμβαίνει αυτό. Ο άνθρωπος διαφέρει από ορισμένα ζώα γιατί έχει αυτό που λέμε «theory of mind». Ξέρουμε ότι και οι άλλοι άνθρωποι είναι σαν κι εμάς και ότι κι εμείς θα πεθάνουμε και έχουμε ένα άγχος υπαρξιακό. Μια γονεϊκή προστασία μας βοηθάει στο να ησυχάσουμε από αυτό το άγχος. Φαίνεται ότι όσοι πιστεύουν -και επιζούν- βγαίνουν μερικές μέρες νωρίτερα από την εντατική θεραπεία. Οι υποδοχείς τους δέχονται άλλες ενώσεις.

- Αρα η πίστη επιδρά βιολογικά πάνω στο σώμα τους;

- Βέβαια.

- Η γνώση της επιστήμης μπορεί να βοηθήσει στο υπαρξιακό μας άγχος;

- Νομίζω ότι ο άνθρωπος χρειάζεται μία θεωρία περί του κόσμου. Βέβαια, δεν του λύνει όλα τα προβλήματα, αλλά βοηθάει πάρα πολύ. Ξέρετε, το νοητικό μας όργανο, η λογική μας, έχει υποστεί επιλογή για τις συνθήκες στις οποίες ζούμε. Είναι οι συνθήκες του μεσόκοσμου. Δηλαδή, δεν μπορούμε να κατανοήσουμε ούτε πολύ μεγάλα πράγματα ούτε πολύ μικρά... Ούτε το άτομο ούτε όμως και κάτι κοντά στο άπειρο. Αυτά που προδίδουν τον κοινό μας νου βρίσκονται ακριβώς σε αυτές τις άλλες περιοχές, για τις οποίες δεν είναι φτιαγμένο το μυαλό μας.

Το υπαρξιακό ερώτημα

- Γι' αυτό δεν μπορούμε να απαντήσουμε και στο βασικό υπαρξιακό ερώτημα;

- Οχι. Γι' αυτό δεν μπορούμε να απαντήσουμε στα προβλήματα της Φυσικής. Υπάρχουν παράδοξα που η λογική μου δεν τα αντιλαμβάνεται. Οπως το παράδοξο του Russell (σ.σ.: κατά πόσον είναι μέρος του εαυτού του το σύνολο των συνόλων που δεν αποτελούν μέρος του εαυτού τους).

- Η επιστήμη θα δώσει ποτέ απαντήσεις στο υπαρξιακό ερώτημα, πού ήμαστε πριν γεννηθούμε;

- Πουθενά δεν είμαστε. Εσείς, ξέρετε πού είμαστε; Γιατί το παιδεύετε;

- Η τύχη έπαιξε ρόλο στη ζωή σας;

- Ημουν τυχερός στο ότι είχα πολύ καλούς δασκάλους. Ξέρετε, οι οικογένειες ερευνητών είναι κλειστοί κύκλοι. Αλλά γνωρίζεις σημαντικούς ανθρώπους. Οι μαθητές του Dobzhansky είμαστε σαν μία οικογένεια. Τώρα πεθαίνουν και πολλοί...

- Πώς έγινε και άνοιξαν αρχικά αυτοί οι κλειστοί κύκλοι για εσάς;

- Τότε, όλοι οι Ελληνες στη Λωζάννη ήθελαν να γίνουν γιατροί. Ημουν ο μόνος μεταξύ δέκα Ελβετών. Οι οποίοι έγιναν και παραμένουν φίλοι μου.

- Ως πανεπιστημιακός, νομίζετε ότι οι Ελληνες διδάσκοντες δίνουν αντίστοιχες ευκαιρίες στους Ελληνες φοιτητές;

- Δεν ξέρω. Μπορεί μερικοί να δίνουν και άλλοι να μη δίνουν. Αλλά μη νομίζετε ότι και οι φοιτητές επιζητούν τις ευκαιρίες. Ψάχνεις να βρεις ανθρώπους για να τους εμπνεύσεις. Δουλεύεις με το υλικό το οποίο έχεις.

της Κατερνίνας Μπακογιάννη, Καθημερινή, 20/12/2009)

Η σύγκρουση επιστήμης και θρησκείας είναι αναπόφευκτη

Αύριο είναι η Ημέρα του Περιβάλλοντος. Το οποίο, επί εκατοντάδες χρόνια, καταστρέφεται συστηματικά και σε μεγάλη έκταση από το ζώο που ακούει στο όνομα άνθρωπος. Ενας από τους πιο αναγνωρισμένους παγκοσμίως επιστήμονες, ο καθηγητής Τζάρεντ Ντάιαμοντ, μιλά στην «Ε» γι' αυτό το τρομακτικό και ταυτόχρονα θαυμαστό ζώο, καθώς και για το τι μπορεί τελικά να το γλιτώσει από τον επικίνδυνο εαυτό του...
Αφορμή για τη συνέντευξη με έναν από τους πιο επιδραστικούς επιστήμονες του πλανήτη αποτέλεσε η κυκλοφορία στα ελληνικά τού βιβλίου του «Ο τρίτος χιμπαντζής», από τις εκδόσεις Κάτοπτρο. Είναι το πρώτο του βιβλίο, το οποίο εκδόθηκε το 1992, και αποτέλεσε τη μήτρα των επόμενων δύο αριστουργημάτων του «Οπλα, μικρόβια και ατσάλι» (για το οποίο τιμήθηκε με το βραβείο Πούλιτζερ) και «Κατάρρευση».

«Το 1859», γράφει ο Ντάιαμοντ στον «Τρίτο χιμπαντζή», «όταν ο Δαρβίνος ισχυρίστηκε ότι έχουμε εξελιχθεί από τους πιθήκους, ήταν μάλλον αναμενόμενο οι πιο πολλοί άνθρωποι να βρουν τη θεωρία του εξωφρενική και να συνεχίσουν να επιμένουν ότι μας δημιούργησε ο Θεός, χωριστά από τα υπόλοιπα είδη. Πολλοί, συμπεριλαμβανομένου του ενός τετάρτου των Αμερικανών αποφοίτων κολεγίου, εμμένουν σήμερα σε αυτή την πεποίθηση...».

Φέτος γιορτάζουμε τα 200 χρόνια από τη γέννηση του Δαρβίνου και τα 150 από την κυκλοφορία του κορυφαίου έργου του «Η καταγωγή των ειδών». Ποια είναι η σημασία της θεωρίας του Δαρβίνου για την επιστήμη;

«Δεν θα αναφερόμουν στην τεράστια ανακάλυψη του Δαρβίνου σαν θεωρία» διευκρινίζει ο Ντάιαμοντ. «Θα ήταν σαν να χαρακτήριζα θεωρία την ανακάλυψη ότι η Γη είναι σφαιρική και όχι επίπεδη». Ο Δαρβίνος θεμελίωσε το γεγονός της βιολογικής εξέλιξης και στα θέματα της φυσικής επιλογής και της σεξουαλικής επιλογής αναγνώρισε σωστά τους βασικούς μηχανισμούς, υπεύθυνους για τη βιολογική εξέλιξη. Αυτές οι ανακαλύψεις του Δαρβίνου αποτέλεσαν την πιο σημαντική πρόοδο στην ιστορία της Βιολογίας».

Ο Δαρβίνος παίδευε πολλά χρόνια στο μυαλό του το αν θα έπρεπε να δημοσιεύσει τη θεωρία του, φοβούμενος σε έναν βαθμό και τις αντιδράσεις που η δημοσίευσή της θα συναντούσε. Αντιμετώπισε ποτέ ο Ντάιαμοντ κάποιο ανάλογο πρόβλημα; «Οχι. Δεν αντιμετώπισα ποτέ αντιδράσεις σε δημοσιεύσεις μου σχετικές με τη δουλειά του Δαρβίνου. Αυτό πιθανότατα συνέβη επειδή όσοι διάκεινται αρνητικά απέναντι στις ιδέες του Δαρβίνου δεν διαβάζουν αυτά που γράφω. Μάλιστα, έχω την αίσθηση ότι δεν διαβάζουν γενικώς...».

Κατά καιρούς οι επιστημονικές θεωρίες έχουν χρησιμοποιηθεί από πολιτικές ιδεολογίες προς όφελός τους. Ετσι, δεν είναι σπάνιο κάποιος δαρβινιστής που αναφέρεται στην εξέλιξη και τα γονίδια να χαρακτηρίζεται π.χ. φασίστας. «Ασφαλώς και η θεωρία του Δαρβίνου όπως και η μοντέρνα κατανόηση των γονιδίων είναι απαραίτητες για την κατανόηση της ανθρώπινης εξέλιξης» διευκρινίζει ο Ντάιαμοντ. «Αλλά αυτό δεν κάνει έναν άνθρωπο φασίστα. Με τον ίδιο τρόπο που κάποιος μπορεί να κάνει λανθασμένη εφαρμογή της Βιολογίας, μπορεί να κάνει και λανθασμένη εφαρμογή της Χημείας (και να παράγει το cyclon Β) ή της φυσικής (και να παράγει ατομικές βόμβες)».

Πέραν της πολιτικής, υπάρχει και το θέμα της διαχρονικής σύγκρουσης θρησκείας - επιστήμης, με τη θεωρία του ευφυούς σχεδιασμού από κάποιο ανώτερο Ον να "ανταγωνίζεται" τη θεωρία της εξέλιξης στα αμερικανικά σχολεία. Ακόμη και ο Δαρβίνος, πρώτα είχε σπουδάσει θεολογία και εν συνεχεία προχώρησε στις επιστημονικές του ανακαλύψεις.

Ποια είναι η άποψη τού Ντάιαμοντ γι' αυτή την πανάρχαια κόντρα; «Η σύγκρουση μεταξύ επιστήμης και θρησκείας είναι μόλις και μετά βίας αναπόφευκτη. Βέβαια, υπάρχουν επιστήμονες που πιστεύουν, όπως και θρησκευόμενοι που χρησιμοποιούν την επιστήμη».

Ωστόσο οι αντιδράσεις παραμένουν. Εάν πεις σε 10 ανθρώπους ότι κατάγονται από τον χιμπαντζή, από τον οποίο διαφέρουμε μόνο στο 2% των γονιδίων, μάλλον δεν θα βρεις πάνω από 2-3 που να το αποδεχτούν με ψυχραιμία. Κατά τον Ντάιαμοντ αδικαιολόγητα: «Εάν σκεφτούμε όσα άσχημα έχουν κάνει οι άνθρωποι, τότε θα έπρεπε να αισθανόμαστε κολακευμένοι και όχι προσβεβλημένοι για την καταγωγή μας από τον χιμπαντζή. Αλλωστε εμφανίζουμε πολλά κοινά γνωρίσματα, με κυριότερα, τη μητρική αγάπη, την πείνα και τη δολοφονικότητα...».

Ενστικτα άλλοτε ευγενή και άλλοτε τρομακτικά. Τα οποία, πώς ακριβώς συνδέονται μεταξύ τους; «Δεν συνδέονται» ξεκαθαρίζει ο Αμερικανός καθηγητής: «Τόσο τα ζώα όσο και οι άνθρωποι κάνουν ένα σωρό πράγματα, κάποια από τα οποία τα θαυμάζουμε και άλλα τα περιφρονούμε. Ανθρωποι έχτισαν τον Παρθενώνα και άνθρωποι εκτέλεσαν μαζικά τους πολίτες των Πλαταιών, όπως περιέγραψε ο μεγάλος σας ιστορικός Θουκυδίδης. Για να μην αναφέρουμε τους, πιο πρόσφατους, θαλάμους αερίων των ναζί».

Για το θέμα της... επίθεσης που έχουμε εξαπολύσει στο περιβάλλον μας, ο Ντάιαμοντ είναι κάθετος: κάπως έτσι φερόμασταν πάντα. Απλώς, αυτό που έχει αλλάξει είναι ο βαθμός της περιβαλλοντικής κακοδιαχείρισης: «Πολλοί άνθρωποι εμμένουν ακόμη στη ρουσοϊκή φαντασίωση ότι η συγκεκριμένη συμπεριφορά μας εμφανίστηκε με τη Βιομηχανική Επανάσταση, προ της οποίας ζούσαμε σε αρμονία με τη Φύση. Αν αυτό ισχύει, τότε δεν έχουμε τίποτε να διδαχθούμε από το παρελθόν παρά μόνο πόσο ενάρετοι ήμασταν και πόσο μοχθηροί έχουμε γίνει...» γράφει ο Ντάιαμοντ στην εισαγωγή του «Τρίτου Χιμπαντζή». Και, στη σχετική ερώτησή μας, προσδιορίζει την πρώτη απόδειξη μαζικής εκμετάλλευσης και καταστροφής του περιβάλλοντος από τον άνθρωπο, κατά την εγκατάστασή του στην Αυστραλία, 46.000 χρόνια πριν: «Οταν όλα τα μεγάλα ζώα της ηπείρου εξαφανίστηκαν αμέσως...».

Βάσει των όσων γνωρίζει, είναι -άραγε- αισιόδοξος ή απαισιόδοξος για το μέλλον; «Θεωρώ τον εαυτό μου έναν προσεκτικό οπτιμιστή. Αυτό σημαίνει ότι αναγνωρίζω πως αντιμετωπίζουμε μεγάλα προβλήματα σήμερα, τα οποία σίγουρα θα μας καταστρέψουν αν δεν προλάβουμε να τα λύσουμε. Από την άλλη, όλα αυτά είναι προβλήματα που οι ίδιοι έχουμε προκαλέσει στους εαυτούς μας, συνεπώς είναι μέσα στη σφαίρα της δύναμής μας να τα σταματήσουμε -αρκεί βεβαίως να κάνουμε τη σχετική επιλογή».*
Συνέντευξη Στον ΓΙΑΝΝΗ ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΥ ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ 4/6/2009

«Η ανάπτυξη της θρησκευτικής πίστης απορρέει από γενετική εγγραφή»

Ο Κ. Κριμπάς υποστηρίζει ότι η θεωρία της εξέλιξης είναι μια «οιονεί θεωρία των πάντων»
Η φετινή χρονιά είναι ως γνωστόν αφιερωμένη στη ζωή και το έργο του Κάρολου Δαρβίνου, ο οποίος, ανακαλύπτοντας τον μηχανισμό της φυσικής επιλογής, θεμελίωσε επιστημονικά την ανατρεπτική ιδέα της εξέλιξης. Σε ολόκληρο τον κόσμο πραγματοποιούνται αμέτρητες ομιλίες, εκθέσεις και συνέδρια για να τιμήσουν το έργο του ευυπόληπτου βικτοριανού επαναστάτη. Και η χώρα μας δεν θα μπορούσε βέβαια να αποτελέσει εξαίρεση: σε όλες σχεδόν τις μεγάλες πόλεις της Ελλάδας διοργανώθηκαν ήδη αρκετές, συνήθως επετειακές, εκδηλώσεις που απευθύνονταν στο ευρύτερο ή το πιο ειδικό κοινό.
Καμία όμως από αυτές τις εκδηλώσεις δεν θα μπορούσε να συγκριθεί -για τη συμβολή της στη διάδοση των εξελικτικών ιδεών στη χώρα μας- με την πρόσφατη δημοσίευση του βιβλίου για τον δαρβινισμό από τον Κώστα Κριμπά, επιφανή εξελικτικό βιολόγο και ακαδημαϊκό.

Εδώ και πολλά χρόνια κυκλοφορούσε η φήμη ότι ο καθηγητής Κριμπάς ετοίμαζε πυρετωδώς μια εκτενέστατη μελέτη για την ανάπτυξη της εξελικτικής σκέψης. Αυτό το πολυαναμενόμενο επιστημονικό βιβλίο κυκλοφόρησε μόλις πριν από μία εβδομάδα, με τίτλο «Δαρβινισμός και η ιστορία του έως τις μέρες μας».

Με αυτή τη διπλή ευκαιρία -του Ετους για τον Δαρβίνο και την καθόλου συμπτωματική έκδοση του βιβλίου του την ίδια χρονιά- ζητήσαμε από τον Κ. Κριμπά να μας ξεναγήσει στο πολυδαίδαλο αλλά ολοζώντανο σύμπαν των εξελικτικών ιδεών. Και είναι μεγάλη τιμή και χαρά για τη στήλη επιστήμης της «Ε» να φιλοξενεί τις σκέψεις ενός στοχαστή που αναγνωρίζεται διεθνώς ως ο κορυφαίος Ελληνας εξελικτικός.

Φέτος γιορτάζουμε τα 200 χρόνια από τη γέννηση του Κ. Δαρβίνου και τα 150 χρόνια από τη δημοσίευση του βιβλίου του η «Καταγωγή των ειδών». Ποιες από τις εξελικτικές ιδέες του Δαρβίνου θεωρείτε ότι είναι ακόμη επίκαιρες και ποιους τομείς της βιολογικής έρευνας τον 21ο αιώνα επηρεάζουν περισσότερο;

«Ο Δαρβίνος ήταν πλουραλιστής. Ως εκ τούτου, ορισμένες από τις προτάσεις του σήμερα δεν γίνονται αποδεκτές, όπως η κληρονομικότητα των επίκτητων ιδιοτήτων ή η θεωρία του για την κληρονομικότητα, δηλαδή η υπόθεση της «παγγένεσης». Ομως άλλες ισχύουν, όπως η κοινή καταγωγή των ζωντανών ειδών, η αποσπασματικότητα που παρουσιάζουν τα απολιθώματα. Οι απόψεις διίστανται κατά πόσον η εξέλιξη είναι βαθμιαία, όπως ήθελε ο Δαρβίνος, ή αν διενεργείται με άλματα. Στους γενετιστές επικρατεί το βαθμιαίο ενώ οι παλαιοντολόγοι προτιμούν τα άλματα. Βέβαια, διαφέρουν οι κλίμακες του χρόνου στις οποίες οι δύο αυτοί κλάδοι αναφέρονται: ό,τι οι γενετιστές θεωρούν ότι είναι μια μακρά χρονική περίοδος, οι παλαιοντολόγοι το θεωρούν μια ελάχιστη στιγμή στο γεωλογικό χρόνο. Εκείνο όμως που κυρίως θα μας μείνει από τον Δαρβίνο είναι η φυσική επιλογή ως μηχανισμός προώθησης των εξελικτικών αλλαγών. Η πρότασή του (και του Αλφρεντ Ράσελ Ουάλας αλλά και μερικών άλλων) για τη δράση της φυσικής επιλογής ήταν και εξακολουθεί να είναι εξαιρετικά γόνιμη για την επίλυση διαφόρων προβλημάτων σε τομείς που, εκ πρώτης όψεως, δεν συνδέονται εμφανώς με την οργανική εξέλιξη, όπως ο ανοσοποιητικός μηχανισμός και ο νευρωνικός δαρβινισμός».

Ο ιστορικός της επιστήμης Τόμας Κουν διέκρινε δύο τύπους επιστημονικής δραστηριότητας: την «επαναστατική» και τη «φυσιολογική» επιστήμη. Στην πρώτη εντάσσονται οι πιο σημαντικές και ανατρεπτικές θεωρίες, ενώ στη δεύτερη οι πιο προβλέψιμες και λιγότερο ανατρεπτικές ανακαλύψεις της επιστημονικής έρευνας. Δεδομένης της τεράστιας επιρροής των εξελικτικών ιδεών στη βιολογική, στη φιλοσοφική αλλά και στην κοινωνιολογική σκέψη, πόσο νόμιμο θα ήταν να μιλάμε σήμερα για μια «δαρβίνεια επανάσταση»;

«Εχω (και όχι μόνο εγώ) ένα πρόβλημα με τον Τόμας Κουν, θεωρώ δηλαδή ότι το εξηγητικό του σχήμα αναφέρεται μόνο στην επιστήμη της Φυσικής. Το ίδιο άλλωστε υποστηρίζει και ο μεγάλος βιολόγος Ερνστ Μάιρ. Στη Φυσική, οι επαναστάσεις του Κουν συνιστούν όντως μια ριζική αλλαγή του βασικού πλαισίου αναφοράς. Αυτό έγινε με τη μετάβαση από τον Αριστοτέλη στους Γαλιλαίο-Κοπέρνικο-Νεύτωνα, και αργότερα με τη μετάβαση από αυτούς στον Αϊνστάιν. Η βιολογία (και όχι μόνο αυτή) δεν παρουσιάζει τέτοιες απότομες ρήξεις. Ενα ζήτημα βέβαια που προκύπτει είναι πότε ορίζουμε την απαρχή μιας επιστήμης. Παρότι υπάρχει κάποια συνέχεια, νομίζω φρόνιμο να περιορίσουμε την εφαρμογή του όρου «επιστήμη» μόλις ένας κλάδος αρχίζει να αποκτά μια σύγχρονη οντότητα. Για να γίνω πιο σαφής, η εξελικτική βιολογία ουσιαστικά αρχίζει με τον Δαρβίνο (και ας προϋπήρξαν ο Λαμάρκ και ο Ζοφρουά Σεντ Ιλίρ), η γενετική αρχίζει με τους Μέντελ και Μόργκαν (και όχι με τον Γκέρντνερ ή τον Νοντέν), η μικροβιολογία με τον Παστέρ και τον Κοχ.

Ασφαλώς ο Δαρβίνος, σε μια θεώρηση της επιστήμης χρονικά ευρύτερη από τη δική μου, αποτέλεσε μια τομή. Προϋπήρξαν και άλλες μεγάλες τομές στην ιστορία ή την προϊστορία της εξελικτικής, όπως π.χ. εκείνη της διατύπωσης της κλίμακας των ειδών και εκείνη του Λαμάρκ. Η τομή του Δαρβίνου, χωρίς να αλλάξει το εννοιολογικό πλαίσιο, υπήρξε η πιο δραστική και η πιο γόνιμη».

Από την εμφάνισή της μέχρι σήμερα, η δαρβινική εξελικτική θεωρία δεν έμεινε αμετάβλητη. Οπως κάθε γόνιμη επιστημονική θεωρία, οφείλει να διευρύνεται και να αναπροσαρμόζεται συνεχώς ώστε να εξηγεί τα νέα ερευνητικά δεδομένα που συνήθως η ίδια έφερε στο φως. Ποιες, κατά τη γνώμη σας, είναι οι δραστικότερες μεταβολές που έχουν υποστεί οι εξελικτικές ιδέες που διατύπωσε ο Δαρβίνος πριν από 150 χρόνια;

«Αμέσως μετά τον θάνατο του Δαρβίνου, την επόμενη χρονιά, το 1883, ο Γερμανός βιολόγος Αύγουστος Βάισμαν τροποποίησε τον δαρβινισμό με τον αποκλεισμό της κληρονομικότητας των επίκτητων ιδιοτήτων (φαινόμενο στην ύπαρξη του οποίου πίστευε ο Δαρβίνος και οι περισσότεροι στην εποχή του, και που εσφαλμένα αποδίδεται σήμερα μόνο στο έργο του Γάλλου βιολόγου Ιωάννη Λαμάρκ). Μια δεύτερη ουσιώδης μεταβολή έγινε με τη σύνθεση του δαρβινισμού (κυρίως της φυσικής επιλογής) και της γενετικής, του μηχανισμού κληρονομικότητας που μελέτησε πρώτος ο Μέντελ και αργότερα ο Μόργκαν και οι συνεργάτες του. Αυτό έγινε πιο πρόσφατα, πριν από τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, και αποτελεί μια ουσιώδη αλλαγή, μια πρόταση εξηγητική που και σήμερα κυριαρχεί. Μια σημαντική περαιτέρω διεύρυνση προτάθηκε το 1975 με την εφαρμογή του δαρβινισμού στην κοινωνιολογία (ό,τι αποκαλούμε κοινωνιοβιολογία), μια εξαιρετικά γόνιμη επέκταση. Τέλος, στις μέρες μας διευκρινίστηκαν ορισμένες πλευρές του δαρβινικού μηχανισμού από τη σύγχρονη εμβρυολογία (μια σύνθεση δαρβινισμού και εμβρυολογίας, ονομαζόμενη "evo-devo"). Αυτές αποτελούν κατά τη γνώμη μου τις μεγάλες τομές. Βέβαια το 1953 η διαπίστωση της μοριακής δομής της κληρονομικής ουσίας (του DNA) ενίσχυσε πάρα πολύ την εξελικτική και της άνοιξε νέους ορίζοντες. Ο δαρβινισμός ολοένα συμπληρώνεται, μεταβάλλεται, επεκτείνεται, αποτελεί έναν γρήγορα εξελισσόμενο κλάδο, πυρήνα των βιολογικών επιστημών».

Σε όλα σας τα βιβλία υπερασπίζεστε την εξηγητική δύναμη και τη μεγάλη γονιμότητα των εξελικτικών μοντέλων και ειδικότερα τη δαρβινική ιδέα της «φυσικής επιλογής» ως κυρίαρχου -αλλά όχι και αποκλειστικού- μηχανισμού πραγματοποίησης των εξελικτικών αλλαγών. Στο τελευταίο σας εντυπωσιακό βιβλίο για τον δαρβινισμό υποστηρίζετε, μάλιστα, τη δυνατότητα διεύρυνσης και τη σχεδόν υποχρεωτική εφαρμογή αυτού του εξηγητικού σχήματος ακόμη και στα τυπικά ανθρώπινα νοητικά και κοινωνικά χαρακτηριστικά, δηλαδή στη νευροεπιστήμη και την κοινωνιοβιολογία. Υπάρχει άραγε κάποιο όριο στην εξηγητική δύναμη και στις δυνατότητες επέκτασης της «φυσικής επιλογής»;

«Οντως η φυσική επιλογή αποτελεί μηχανισμό παραγωγής τάξεως από αταξία με μηχανικό τρόπο. Εκτός της εξελικτικής χρησιμοποιήθηκε και σε πολλούς άλλους τομείς, όπως στην εξελικτική ψυχολογία, στην εξελικτική επιστημολογία, την ηθική, την αισθητική, την κοινωνιολογία, τη μελέτη της οικονομικής συμπεριφοράς, και, όπως επισημαίνετε, τις νευροεπιστήμες. Ειδικότερα θέλω να υπογραμμίσω τον ρόλο που διαδραματίζει η φυσική επιλογή στη μελέτη της Λογικής και στην κατανόηση της έλλογης σκέψης εν γένει, με την επισήμανση των αδυναμιών του λογικού μας οργάνου, των ασθενών του σημείων (εκείνων των γνωστικών περιοχών για τις οποίες η λογική μας δεν είναι κατάλληλα δομημένη, δηλαδή για την κατανόηση των φαινομένων που βρίσκονται εκτός της μεσοκλίμακας, της μεσαίας κλίμακας φαινομένων και όντων στην οποία ζούμε, και για την κατανόηση των οποίων δομήθηκε διά της φυσικής επιλογής η έλλογη σκέψη μας). Ετσι, όσα συμβαίνουν στη μικροκλίμακα, στο υποατομικό επίπεδο ή στις υψηλές ενέργειες, ή στη μεγαλοκλίμακα, συχνά φαίνεται να αντιβαίνουν στον κοινό νου και την κατανόησή του. Μια θεωρία που εξηγεί τις ιδιαιτερότητες της έλλογης σκέψης, του κατ' εξοχήν νοητικού μας οργάνου, νομίζω ότι αποκτά την εξηγητική ισχύ και το status μιας "γενικής θεωρίας", μιας οιονεί θεωρίας των πάντων».

Από την εμφάνισή της μέχρι σήμερα, η εξελικτική θεωρία πολεμήθηκε σφοδρά από θρησκευτικές και εκκλησιαστικές οργανώσεις στη Δύση. Ποια ήταν η υποδοχή του δαρβινισμού στη νεότερη Ελλάδα;

«Σε αντίθεση με τις ιδέες που γεννήθηκαν και διαμορφώθηκαν για να ανταποκριθούν σε βαθύτερες εσωτερικές μας ανάγκες, όπως οι αντιλήψεις για τη συνέχεια του ελληνικού έθνους και των τριών σταδίων της ιστορίας του, ή η "μεγάλη ιδέα", οι εξελικτικές ιδέες αποτέλεσαν ένα από τα "εξωτερικά" ιδεολογικά ρεύματα που κυριολεκτικά εισέβαλαν στη χώρα μας. Οι δαρβινικές θεωρίες, μάλιστα, ήρθαν στην Ελλάδα με σημαντική καθυστέρηση.

Μέχρι τα μέσα της δεκαετίας 1870-1880 λείπουν τα συγγράμματα ή τα άρθρα που ασχολούνται αποκλειστικά με τις δαρβινικές επιστημονικές ιδέες. Οι πρώτες σχετικές μελέτες ήταν εχθρικές, αφού γράφτηκαν από περισσότερο ή λιγότερο εμπαθείς και μορφωμένους θεολόγους. Μόνο είκοσι δύο χρόνια μετά τη δημοσίευση της "Καταγωγής των ειδών" (το 1859 στην Αγγλία) θα κάνουν την εμφάνισή τους κάποια ελληνικά άρθρα που επιχειρούν να εξηγήσουν με επιστημονικούς όρους τον εξελικτικό μηχανισμό!

Για την υποδοχή -τη "δεξίωση" όπως θα έλεγε ο Κ.Θ. Δημαράς- των δαρβινικών ιδεών στην Ελλάδα πολλά έχουν γραφτεί και πολλά ετοιμάζονται να δημοσιευτούν. Οι αντιστάσεις στον τόπο μας δεν πρέπει να αποδοθούν αποκλειστικά στις θρησκευτικές αντιρρήσεις. Μολονότι οι θρησκευτικές αντιρρήσεις έπαιξαν και δυστυχώς εξακολουθούν να παίζουν σημαίνοντα ρόλο σε πολλές χώρες, νομίζω ότι στην Ελλάδα έχουμε μιαν ιδιαιτερότητα. Οπως εξηγεί η μεγάλη μας ιστορικός Ρένα Πατρικίου στο τελευταίο της βιβλίο "Οι φόβοι ενός αιώνα", η υπεράσπιση της ταυτότητας παίζει σημαντικό ρόλο στους Νεοέλληνες: ο φόβος διακυβεύσεως της ταυτότητάς μας αρδεύεται από την ανασφάλεια για την απώλεια του δεσμού μας με τους αρχαίους προγόνους μας. Η παράδοση, στοιχείο συνέχειας, συμπεριλαμβάνει βέβαια και την Ορθόδοξη Εκκλησία. Ετσι η όποια σκοταδιστική άποψη ορισμένων ιερωμένων (διότι υπάρχουν και φωτεινές εξαιρέσεις) αποκτά μεγαλύτερη εμβέλεια. Πάντως, όπως εξηγώ στο τελευταίο μου βιβλίο, η ανάπτυξη της θρησκευτικής πίστης απορρέει από γενετική εγγραφή αυτής της ικανότητας, που είναι προϊόν φυσικής επιλογής. Και αυτό συμβαίνει γιατί η θρησκευτική πίστη φαίνεται να ωφελεί αρκετά άτομα, τους επιτρέπει να αντιμετωπίζουν ευκολότερα τις δύσκολες στιγμές της ζωής τους, τους παρέχει ασφάλεια». *

Αναζητώντας το νόημα της εξέλιξης των εξελικτικών ιδεών

Με το τελευταίο του βιβλίο «Δαρβινισμός και η ιστορία του έως τις μέρες μας», ο Κ. Κριμπάς προσφέρει στην ελληνική γραμματεία μία μοναδικού βάθους κριτική αποτίμηση όλων των εξελικτικών θεωριών που εμφανίστηκαν μέχρι σήμερα, καθώς και των προσώπων που τις ανακάλυψαν.

Προϊόν εργασίας 12 χρόνων, αυτό το ογκώδες βιβλίο (938 σελίδες!) κυκλοφορεί σήμερα άριστα επιμελημένο από τις εκδόσεις «Ωκεανίδα», αποτελώντας την πρώτη συστηματική προσπάθεια διερεύνησης όλων των θεωρητικών και πειραματικών εφαρμογών της ιδέας της εξέλιξης. Μιας αναμφίβολα άκρως παραγωγικής αλλά και ανατρεπτικής ιδέας, οι συνέπειες της οποίας υπερβαίνουν κατά πολύ τους ασφυκτικούς περιορισμούς που συχνά θέτουν οι επιμέρους επιστημονικοί κλάδοι στον εαυτό τους.

Με όχημα τη λεπτομερή παρουσίαση της ανάπτυξης της εξελικτικής σκέψης στις επιστήμες της ζωής, ο συγγραφέας καταφέρνει να ανασυγκροτήσει τις πιο σημαντικές θεωρητικές-μεθοδολογικές προσεγγίσεις αλλά και τις σφοδρές αντιπαραθέσεις που οδήγησαν στα μέσα του εικοστού αιώνα στην επικράτηση της ορθόδοξης σήμερα επιστημονικής ερμηνείας των εξελικτικών φαινομένων: τη λεγόμενη «νέα σύνθεση» ή «νεοδαρβινισμό».

Παρά τις επιστημονικές προτιμήσεις και τις προσωπικές επιλογές του -τις οποίες σε καμία περίπτωση δεν κρύβει- ο Κ. Κριμπάς επέλεξε, ως καλός ιστορικός της επιστήμης, να παρουσιάσει και τις περισσότερες εναλλακτικές θεωρίες επειδή γνωρίζει ότι αυτές αποδεικνύονται συχνά εξαιρετικά χρήσιμες για την πρόοδο της εξελικτικής σκέψης. Από αυτή την αντιστικτική αντιπαράθεση των «ορθόδοξων» και των «ετερόδοξων» εξελικτικών προσεγγίσεων προέκυψε αυτή η εξαιρετικά ενδιαφέρουσα και ζωντανή ιστορική ανασυγκρότηση της πολυτάραχης ιστορίας των εξελικτικών ιδεών τους δύο τελευταίους αιώνες.
Σ.ΜΑΝΟΥΣΕΛΗΣ ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ 30/10/2009

Πριν από 720 αιώνες η πρώτη χρήση της φωτιάς

Οι πρώτοι σύγχρονοι άνθρωποι χρησιμοποιούσαν ήδη την τεχνολογίας της φωτιάς για να κατασκευάζουν λίθινα εργαλεία πριν από 72.000 χρόνια στη νότια περιοχή της Αφρικής, σύμφωνα με μια διεθνή μελέτη που δημοσιεύεται σήμερα στην επιθεώρηση Science.
"Ανακαλύψαμε ότι οι πρώτοι σύγχρονοι άνθρωποι, πριν από 72.000 χρόνια, ίσως ακόμη και πριν από 164.000 χρόνια στην ακτή της σημερινής Νότιας Αφρικής, χρησιμοποιούσαν μια σχολαστικά ελεγχόμενη εστία φωτιάς ώστε, έπειτα από μια περίπλοκη διαδικασία, να ζεσταίνουν τις πέτρες και να αλλάζουν τις ιδιότητές τους", λέει ο Κάιλ Μπράουν του πανεπιστημίου του Κέιπ Τάουν στη Νότια Αφρική, ένας από τους κύριους συντάκτες της μελέτης αυτής.

Τα πιο παλαιά ίχνη χρησιμοποίησης της θερμότητας για την κατασκευή εργαλείων είχαν βρεθεί ως τώρα στην Ευρώπη και χρονολογούνταν πριν από 25.000 χρόνια. "Η ανακάλυψή μας γι' αυτή την επεξεργασία με φωτιά δείχνει ότι αυτοί οι πρώτοι σύγχρονοι άνθρωποι ήλεγχαν τη φωτιά με ποικίλους και εξελιγμένους τρόπους", προσθέτει ο Μπράουν.

Υπολείμματα από μίγματα διοξειδίου του πυριτίου, η επεξεργασία των οποίων έχει γίνει με τη θερμότητα, βρέθηκαν θαμμένα μέσα στις στάχτες μιας εστίας στον αρχαιολογικό τόπο του Πίνακλ Πόιντ στη Νότια Αφρική.

"Οι αρχαιολόγοι επανέλαβαν τις χειρονομίες των πρώτων ανθρώπων: τα αποτελέσματα ήταν εντυπωσιακά", δήλωσε ο Κέρτις Μάριν, παλαιο-ανθρωπολόγος και καθηγητής του Πανεπιστημίου της Αριζόνας.

(Πληροφορίες από ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ ΑΠΕ-ΜΠΕ)

Οι αναμνήσεις μας μπορούν να μας προδώσουν

Το μυαλό κάθε ανθρώπου μπορεί να αρχίσει να χτίζει λάθος αναμνήσεις ή να διαστρεβλώνει τη σειρά, με την οποία εξελίσσεται κάτι. Όσο λογικό ή παράλογο και να ακούγεται, ο καθένας μας μπορεί να πείσει τον εαυτό του σε τέτοιο σημείο, που να αρχίσει να υπερασπίζεται ως αληθινή μία θύμηση που δημιούργησε ο ίδιος ο εγκέφαλος του. Πρόκειται για μία διαδικασία, που δεν οφείλεται σε κάποια παθογένεια. Όλοι το κάνουμε.

Επιστήμονες του Πανεπιστημίου της Βαρκελώνης (Universidad de Barcelona, UB) βρήκαν ποιο μέρος του εγκεφάλου ευθύνεται για την παραγωγή λάθος αναμνήσεων. Η έρευνα βασίστηκε στη συμμετοχή 48 υγιών εθελοντών ηλικίας 20 έως 30 ετών και οι οποίοι δεν έπασχαν από προβλήματα απώλειας μνήμης. Μετά από διάφορες δοκιμασίες, οι επιστήμονες διαπίστωσαν ότι το 75% των συμμετεχόντων θυμόταν ως πραγματικά, γεγονότα που δεν συνέβησαν ποτέ. Έτσι, χάρη σε μία νέα διαγνωστική τεχνική (Diffusion Tensor Imaging), κατάφεραν να συγκρίνουν και τις διαφορές στα μέρη του εγκεφάλου αυτών που είχαν περισσότερες λάθος «καταγραφές» από άλλους.

Στις φανταστικές αναμνήσεις παρεισφρύουν ζώνες του εγκεφάλου, διαφορετικές από αυτές που «κρατάνε» τις πραγματικές μνήμες. Οι διαφορές ανάμεσα στα άτομα εντοπίζονται στη διαφορετική δομή της λευκής ουσίας του εγκεφάλου, που αποτελείται από νευρικές ίνες, οι οποίες συνδέουν τα σημεία του εγκεφάλου. Οι αληθινές αναμνήσεις αποθηκεύονται χάρη στη λειτουργία της λευκής ουσίας. Οι άνθρωποι που έχουν «πιο αξιόπιστες αναμνήσεις » έχουν και καλύτερη σύνδεση των νευροαξόνων στον εγκέφαλο. Για τους «φαντασιόπληκτους», ο μηχανισμός που τους «πλήττει» είναι η προσπάθεια του εγκεφάλου να γεμίσει τα κενά σε μία α-συνέχεια πραγματικών αναμνήσεων.

Ουσιαστικά, η έρευνα έδειξε πως για να παράγουμε τη λανθασμένη ανάμνηση, χρησιμοποιούμε ήδη υπάρχουσες και σχετικές πληροφορίες. Δεν προκύπτουν, δηλαδή, από το πουθενά. Απλά, είναι τόσο ισχυρός ο εγκέφαλος που το άτομο, και να αμφιβάλει αρχικά, στη συνέχεια καθιστά αυτό, που δεν συνέβη ποτέ, γεγονός. Ο υπεύθυνος της μελέτης κατέληξε στο ότι, μάλλον, αυτοί που είναι πιο «έγκυροι» καταφεύγουν πιο σπάνια στη μέθοδο της «πλήρωσης των κενών μνήμης».

Πηγή: El Pais TVXS

Σεξομανία: η ερωτική επιθυμία ως ναρκωτικό

Εκατομμύρια άνθρωποι νιώθουν την ανεξέλεγκτη επιθυμία να κάνουν αμέσως σεξ με κάθε άτομο που συναντούν και τους διεγείρει ερωτικά. Συνήθως οι ειδικοί επιστήμονες περιγράφουν αυτή την ψυχαναγκαστική σεξουαλική παρόρμηση ως ερωτομανία, υπερσεξουαλικότητα, δονζουανισμό, νυμφομανία, ενώ εξίσου απαξιωτικούς χαρακτηρισμούς επιφυλάσσουν για τα θύματα αυτής της ερωτικής διαταραχής: σεξομανείς, εξαρτημένοι από το σεξ, ακόμη και ναρκομανείς του έρωτα. Οπως συμβαίνει με κάθε τοξικομανή, ο/η ερωτομανής εμφανίζει όλα τα τυπικά συμπτώματα της ψυχοσωματικής εξάρτησης από το... σεξ.
Πράγματι, η ζωή αυτών των ανδρών και γυναικών περιστρέφεται βασανιστικά γύρω από την ατελέσφορη αναζήτηση σεξουαλικής ικανοποίησης. Αναζήτηση μάταιη και δυστυχώς βλαπτική για τους ίδιους και για όσους σχετίζονται ερωτικά μαζί τους. Η συχνότητα εμφάνισης αυτής της ερωτικής διαταραχής είναι άκρως ανησυχητική: μόνο στις ΗΠΑ υπάρχουν πάνω από 20 εκατομμύρια σεξομανείς (περίπου το 11% του πληθυσμού), ενώ υψηλά ποσοστά καταγράφονται και στις μεγάλες ευρωπαϊκές χώρες.

Ο Μάικλ Ντάγκλας, η Σάρον Στόουν, ο Μίκι Ρουρκ, ο Μπαρτ Ρέινολντς είναι μερικοί από τους πιο διάσημους αστέρες του Χόλιγουντ που έχουν δημόσια ομολογήσει ότι κάποτε υπέφεραν ή υποφέρουν ακόμη από σεξουαλική εξάρτηση (sexual addiction). Αν είναι αλήθεια ή αν πρόκειται απλώς για ακόμη ένα φτηνό μέσο αυτοδιαφήμισης, αυτό δεν θα το μάθουμε ποτέ. Το βέβαιο πάντως είναι ότι η συγκεκριμένη διαταραχή της ερωτικής συμπεριφοράς δεν πλήττει αποκλειστικά τις διασημότητες του Χόλιγουντ, αλλά και έναν διόλου ευκαταφρόνητο αριθμό «κοινών θνητών».

Τα συμπτώματα αυτής της σκοτεινής ψυχοσωματικής ερωτικής δυσλειτουργίας ήταν γνωστά από αρχαιοτάτων χρόνων. Ωστόσο ο πρώτος που επιχείρησε να τα μελετήσει επιστημονικά, με τα πενιχρά μέσα της εποχής, ήταν ο Γερμανός ψυχίατρος Richard von Krafft-Ebing στα τέλη του 19ου αιώνα. Στο κλασικό εγκυκλοπαιδικό έργο του «Psychopathia Sexualis» ο πρωτοπόρος σεξολόγος περιέγραψε πρώτος το 1886 την ψυχοπαθολογική εμμονή κάποιων ασθενών του με το σεξ: γι' αυτούς η άμεση ικανοποίηση των «αφύσικων» και υπερβολικών ερωτικών επιθυμιών τους ήταν η απόλυτη προτεραιότητά τους, ακόμη και αν ήταν απολύτως σαφές ότι μπορούσε να τους καταστρέψει.

Από τότε μέχρι σήμερα πολλά έχουν αλλάξει, όμως η παραπάνω περιγραφή, αν και αρκετά γενικόλογη, θεωρείται ακόμη έγκυρη. Σήμερα βέβαια οι ειδικοί για να καθορίσουν την παρουσία ή όχι σεξουαλικής εξάρτησης καταφεύγουν και σε άλλα κριτήρια: εκτός από την τυφλή εμμονή με το σεξ, όποιος υποφέρει από αυτή οφείλει επίσης να εμφανίζει μια αλλοτριωμένη εμπειρία και μια διαστρεβλωτική αντίληψη για τις συνέπειες των ίδιων του των πράξεων. Στην κλίμακα των προτεραιοτήτων του «σεξομανούς» ό,τι δεν συμβάλλει ή δεν ενισχύει την άμεση ικανοποίηση των σεξουαλικών του ορέξεων θεωρείται αυτομάτως απορριπτέο ή και εχθρικό. Επιπλέον, για να θεωρηθεί κάποιος ή κάποια σεξομανής οφείλει να εμφανίζει ακόμη δύο αποφασιστικά χαρακτηριστικά: εκτός από την ψυχαναγκαστική και μονότονη εμμονή του με το σεξ, θα πρέπει να έχει «εθισμό» και «σύνδρομο στέρησης» από το σεξ.

Πιο συγκεκριμένα, «εθισμό στο σεξ» παρουσιάζει εκείνος που ενώ κάνει έρωτα με το αντικείμενο του πόθου του, δεν μπορεί να ικανοποιηθεί ερωτικά και συνεπώς αποζητεί νέες και πιο ακραίες ερωτικές εμπειρίες. Οσο για το «σύνδρομο στέρησης», αυτό εκδηλώνεται με τη νευρικότητα, την κακοδιαθεσία και ενίοτε με την εξαιρετικά βίαιη συμπεριφορά του ανικανοποίητου σεξομανούς.

Μολονότι δεν διαθέτουμε ακόμη έναν καθολικά αποδεκτό ορισμό τής μη φυσιολογικής εξάρτησης από το σεξ, είναι πλέον σαφές σχεδόν σε όλους τους ερευνητές ότι πρόκειται για μια συμπεριφορά που θυμίζει έντονα άλλες μορφές εξάρτησης, όπως π.χ. την εξάρτηση από τα ναρκωτικά. Αυτή η ομολογουμένως απρόσμενη συσχέτιση του σεξ με τις ναρκωτικές ουσίες ενδέχεται να εντυπωσιάσει ή και να ενοχλήσει πολλούς αναγνώστες. Πριν όμως σπεύσουν να απορρίψουν τέτοια «επιστημονικοφανή παραδοξολογήματα», καλό θα ήταν να αναλογιστούν ότι τόσο οι υπερρεαλιστικές εμπειρίες από τη χρήση ναρκωτικών όσο και οι πιο αιθέριες και ποιητικές ερωτικές εμπειρίες μας αναδύονται και βιώνονται από ένα κοινό σε όλους τους ανθρώπους βιολογικό υπόστρωμα: τον ανθρώπινο εγκέφαλο (βλ. Πλαίσιο).

Το προφίλ των σκλάβων του σεξ

Η Μ. είναι μια έξυπνη και γοητευτική τριαντάρα, που ωστόσο ταλαιπωρείται από μια έμμονη ιδέα: να κάνει σεξ συνεχώς όπου, όποτε και με όποιον επιθυμεί! Δεδομένων μάλιστα των σεξιστικών προκαταλήψεων σχετικά με τον ερωτικό ρόλο και την «καθώς πρέπει» συμπεριφορά των γυναικών, δεν της είναι καθόλου εύκολο να το παραδεχτεί. Ωστόσο, κάθε φορά που γνωρίζει έναν άντρα, η σκέψη να κάνει έρωτα μαζί του της έρχεται αυτόματα στο νου και δεν μπορεί να της αντισταθεί, μολονότι γνωρίζει καλά ότι η εκδήλωση αυτής της ακατανίκητης ερωτικής επιθυμίας θα της δημιουργήσει τελικά ουκ ολίγα κοινωνικά και προσωπικά προβλήματα.

Το ακριβώς αντίθετο συμβαίνει με τον Κ. Είναι είκοσι εννέα ετών και υποφέρει από μια σοβαρή ερωτική απογοήτευση που είχε πριν από τέσσερα χρόνια. Οταν η κοπέλα του αποφάσισε να χωρίσουν, αυτός κλείστηκε στον εαυτό του και έκτοτε αποζητεί κάθε βράδυ «παρηγοριά» στο πορνογραφικό σύμπαν του Διαδικτύου. Δύο ακραίες, αλλά όχι και τόσο σπάνιες, περιπτώσεις που ωστόσο έχουν έναν κοινό παρονομαστή: μια ισχυρή ερωτική προδιάθεση που εξαναγκάζει αυτόν που υποφέρει από σεξουαλική εξάρτηση να προχωρά σε ερωτικές ενέργειες, αδιαφορώντας για τις σοβαρές συνέπειες που ενδέχεται να έχουν στον ίδιο ή στους άλλους.

Πρόκειται, φαινομενικά, για απολύτως φυσιολογικά άτομα που βιώνουν μια ασυνήθιστα αυξημένη ερωτική επιθυμία, η οποία συνήθως, λόγω των εγγενών ψυχολογικών ή σωματικών δυσλειτουργιών, δεν καταφέρνει να εκφραστεί με φυσιολογικό τρόπο. Ακόμη και για τον έμπειρο ειδικό γιατρό (σεξολόγο) δεν είναι εύκολο να αντιληφθεί αμέσως ότι πρόκειται για άτομα εξαρτημένα από το σεξ (sexual addict).

Οσο για τα πραγματικά βιοψυχολογικά αίτια της ψυχαναγκαστικής αναζήτησης σεξουαλικής ικανοποίησης, αυτά μπορούν κάλλιστα να αποδοθούν είτε σε ψυχολογικά τραύματα κατά την τρυφερή παιδική ηλικία είτε σε νευρολογικές ή ορμονικές δυσλειτουργίες. Πράγματι, η επιστημονική κοινότητα δεν έχει, μέχρι στιγμής, αποφασίσει αν τα πρωταρχικά αίτια είναι αμιγώς ψυχολογικά-κοινωνικά ή αν, αντίθετα, όλα ανάγονται σε συγκεκριμένες ανωμαλίες στη δομή και τη λειτουργία του εγκεφάλου του ερωτομανούς (βλ. Πλαίσιο).

Οπως μας διαβεβαιώνουν αρκετοί ειδικοί ψυχοθεραπευτές, από την ανάλυση των σεξομανών προκύπτει ότι αυτά τα άτομα συνήθως έχουν βιώσει διάφορες τραυματικές εμπειρίες κατά την παιδική τους ηλικία, τις οποίες αργότερα επιχείρησαν να «διαχειριστούν» μέσω κάποιας μορφής ψυχαναγκαστικής σεξουαλικής εξάρτησης. Οσο για τους κοινωνικούς ψυχολόγους, επιμένουν ότι η εμφάνιση και η έξαρση αυτών των φαινομένων επικαθορίζεται αποκλειστικά από κοινωνικούς παράγοντες. Πρωτίστως από το ταχύτατο πέρασμα από τη σεξοφοβική κουλτούρα, που επικρατούσε στον δυτικό κόσμο μέχρι τη δεκαετία του 1960, στη σεξοφιλική «ελευθεριακή» κουλτούρα της εποχής μας.

Και ασφαλώς έχουν δίκιο όσον αφορά τη σημαντική επιρροή που ασκούν τα κυρίαρχα κοινωνικά και πολιτισμικά πρότυπα στη διαμόρφωση της μεταμοντέρνας σεξουαλικής ελευθεριότητας: αν δεν έχεις τουλάχιστον επτά σεξουαλικές επαφές την εβδομάδα θεωρείσαι πλέον σχεδόν μη φυσιολογικός και ασφαλώς σεξουαλικά καταπιεσμένος! Το γεγονός, όμως, ότι αυτή η επιβεβλημένη και οργιαστική ερωτική δραστηριότητα έχει δημιουργήσει νέες διαταραχές, όπως π.χ. το μεγάλο άγχος για τη σχεδόν αθλητική υπέρβαση των σεξουαλικών μας επιδόσεων, δεν φαίνεται να απασχολεί σοβαρά τους όψιμους οπαδούς της σημερινής ερωτικής «ελευθερίας».

Οσον αφορά την παλιομοδίτικη έννοια του «μη φυσιολογικού» στις ερωτικές μας πρακτικές, αυτή εκ των πραγμάτων στερείται ουσιαστικού νοήματος σε μια εποχή όπου οι ερωτικές μας επιθυμίες χειραγωγούνται από τα ΜΜΕ και διαμεσολαβούνται από το Διαδίκτυο. Πράγματι, οι σημερινοί σκλάβοι του σεξ είδαν την είσοδο του Διαδικτύου στην ερωτική τους ζωή ως μια μεγάλη ανατροπή: απελευθερώνει την «προκάτ» ερωτική φαντασία τους και ικανοποιεί τις πιο ακραίες ερωτικές τους φαντασιώσεις!

Αυτό το πρωτόγνωρο φαινόμενο της Διαδικτυακής Σεξουαλικής Εξάρτησης (Internet Sexual Addiction) με την ανώνυμη, και άρα απενοχοποιητική, πρόσβαση στο «κυβερνοσέξ» αποτελεί για όλο και περισσότερα άτομα μια μορφή φυγής από τη συχνά γκρίζα και κοινότοπη ερωτική τους πραγματικότητα. Ατομα με απολύτως ανεπαρκή πραγματική ερωτική ζωή στρέφονται σήμερα στο Διαδίκτυο επιζητώντας να αναπληρώσουν «εικονικά» τις μέχρι σήμερα ανεκπλήρωτες σεξουαλικές τους ορέξεις. Με τον καιρό ο εθισμός στο εικονικό σεξ παραλύει τις όποιες δυνατότητες είχαν αυτά τα άτομα για πραγματικές ερωτικές επαφές, και ασφαλώς είναι απολύτως καταστροφικός όταν πρόκειται για άτομα νεαρής ηλικίας!

Από όσα αναφέραμε σχετικά με τους παράγοντες που συνδιαμορφώνουν τη «σεξουαλική εξάρτηση» (βιολογικές προδιαθέσεις, ορμονικές-εγκεφαλικές δυσλειτουργίες, παιδικά τραύματα, κατάρρευση των καθιερωμένων κοινωνικών προτύπων) ελπίζουμε να έγινε σαφές ότι τα αίτια αυτού του πολύπλοκου βιοψυχολογικού φαινομένου παραμένουν ανοιχτά, και επομένως το αίτημα μιας νέας κοινωνικής διευθέτησής του είναι σήμερα περισσότερο επίκαιρο όσο ποτέ. *
ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ ΜΑΝΟΥΣΕΛΗΣ 1/8/2009

Το ανδρικό φύλο κινδυνεύει να εξαλειφθεί

Αυτό τουλάχιστον προκύπτει από πρόσφατη γενετική μελέτη η οποία κρούει τον κώδωνα του κινδύνου: το ανδρικό χρωμόσωμα Υ και τα τυπικά ανδρικά γονίδια που αυτό περιέχει παρουσιάζουν μια σαφή εξελικτική τάση να εξασθενούν προοδευτικά και ίσως κάποτε -όχι βέβαια στο άμεσο αλλά στο απώτερο μέλλον- εξαλειφθούν ολοσχερώς.

Σε αυτό το ανησυχητικό συμπέρασμα κατέληξε μια αμερικανική έρευνα στον τομέα της εξελικτικής γενετικής που πραγματοποίησαν η Kateryna Makova και η Melissa Wilson, δύο ερευνήτριες του Πολιτειακού Πανεπιστημίου της Πενσιλβάνια. Η εντυπωσιακή έρευνά τους δημοσιεύτηκε πρόσφατα στο «Plos Genetics» και ήδη προκαλεί έντονες συζητήσεις μεταξύ των ειδικών. Η στρατηγική που υιοθέτησε η ερευνητική ομάδα της Makova ήταν να αναλύσει γενετικά και να αντιπαραβάλει την εξέλιξη των φυλετικών χρωμοσωμάτων σε τρεις τάξεις θηλαστικών: μαρσιποφόρα όπως τα καγκουρό, μονοτρήματα (monotremata) όπως ο ορνιθόρυγχος που είναι θηλαστικό αλλά γεννά αυγά, και πλακουντοφόρα όπως ο άνθρωπος.

Συγκρίνοντας το DNA των φυλετικών χρωμοσωμάτων αυτών των τριών τάξεων θηλαστικών, οι ερευνητές κατάφεραν να ανασυγκροτήσουν την εξέλιξη των ανθρώπινων φυλετικών χρωμοσωμάτων (Χ και Υ). Διαπίστωσαν λοιπόν ότι αυτά τα δύο χρωμοσώματα διαφοροποιήθηκαν αρχικά από ένα ζευγάρι μη φυλετικών χρωμοσωμάτων. Κατόπιν τα δύο διαφορετικά φυλετικά χρωμοσώματα ακολούθησαν διαφορετικούς εξελικτικούς ρυθμούς: τα κοινά σε άνδρες και γυναίκες χρωμοσώματα Χ εξελίχθηκαν ομαλά χωρίς μεγάλες διακυμάνσεις. Αντίθετα, το ανδρικό ζεύγος ΧΥ, και ειδικότερα το χρωμόσωμα Υ, ακολούθησε μια παλαβή εξελικτική πορεία, μια εντυπωσιακή επιτάχυνση για την οποία δεν υπάρχει ακόμη κάποια ικανοποιητική εξήγηση.

Τι σημαίνει όμως ότι το εικοστό τρίτο ζεύγος χρωμοσωμάτων ΧΧ των θηλυκών ακολούθησε στην πορεία της εξέλιξης σταθερούς ρυθμούς ανάπτυξης, όπως συνέβη και με τα υπόλοιπα είκοσι δύο μη φυλετικά χρωμοσώματα, ενώ το ανδρικό χρωμόσωμα Υ ακολούθησε επιταχυνόμενους ρυθμούς; Η απροσδόκητη απάντηση είναι ότι το Υ σταδιακά άρχισε να χάνει γονίδια! Με αποτέλεσμα το χρωμόσωμα που καθορίζει το ανδρικό φύλο να διαθέτει σήμερα μόνο 200 γονίδια, σε σύγκριση με το πληθωρικό Χ που διαθέτει 1.100 γονίδια, και απ' ό,τι φαίνεται θα συνεχίσει να χάνει και άλλα με το πέρασμα του χρόνου.
Ερευνα αποκαλύπτει τον προοδευτικό μαρασμό του χρωμοσώματος Υ, φορέα των ανδρικών γονιδίων

Κάποτε το αποκαλούσαν το «ισχυρό φύλο», σήμερα όμως το ανδρικό φύλο φαίνεται πως είναι πιο ασθενές από κάθε άλλη ιστορική περίοδο: απομυθοποιημένο κοινωνικά, αποδυναμωμένο εργασιακά και οικογενειακά, φαίνεται πλέον πως αποδεκατίζεται και βιολογικά.

Οπως γράφουν στο σχετικό άρθρο τους η Makova και η Wilson: «Πιστεύουμε ότι υπάρχει η δυνατότητα πλήρους εξάλειψης του χρωμοσώματος Υ». Διευκρινίζουν όμως ότι: «Επειδή ορισμένα γονίδια του Υ είναι πολύ σημαντικά, πιστεύουμε ότι δεν είναι καθόλου βέβαιο ότι το ανδρικό χρωμόσωμα θα εξαλειφθεί ολοκληρωτικά. Αν όμως αυτό συμβεί κάποτε, ενδέχεται κάποιο άλλο ζευγάρι από τα 22 μη φυλετικά χρωμοσώματα να αρχίσει να διαφοροποιείται ώστε να δημιουργήσει ένα νέο ζευγάρι ανδρικών χρωμοσωμάτων».

Το επόμενο βήμα της ερευνητικής ομάδας της Makova είναι να χρησιμοποιήσει τα πολυάριθμα δεδομένα που έχει συλλέξει για να δημιουργήσει ένα υπολογιστικό πρόγραμμα ικανό να περιγράφει την προοδευτική υποβάθμιση του ανδρικού χρωμοσώματος και ίσως να υπολογίσει την ακριβή ημερομηνία εξάλειψής του. Ενα ακόμη ύπουλο χτύπημα στη σεξιστική αυταρέσκεια του άλλοτε «ισχυρού φύλου», μετά την πρόσφατη «αποτρόπαιη» είδηση ότι είναι εφικτή πλέον η δημιουργία τεχνητών σπερματοζωαρίων.

ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ 1/8/2009

Σε χρόνο ρεκόρ «διαβάζει» ο εγκέφαλος τις εκφράσεις του προσώπου

Ο εγκέφαλος χρειάζεται το πολύ 200 χιλιοστά του δευτερολέπτου για να συγκεντρώσει όλες τις αναγκαίες πληροφορίες, ώστε να μπορέσει να «διαβάσει» την έκφραση ενός προσώπου απέναντί του και να καταλάβει τη συναισθηματική του κατάσταση του άλλου ανθρώπουΑυτό διαπίστωσε μια νέα έρευνα νευροεπιστημόνων από το βρετανικό πανεπιστήμιο της Γλασκώβης υπό τον καθηγητή Φίλιπ Σινς, διευθυντή του Κέντρου Γνωσιακής Νευροαπεικόνισης στο Τμήμα Ψυχολογίας, η οποία δημοσιεύτηκε στο περιοδικό ανοικτής πρόσβασης “PLoS ONE”.

Η μελέτη έδειξε ότι ο εγκέφαλος αρχίζει να «διαβάζει» μια έκφραση ξεκινώντας από τα μάτια και στη συνέχεια απομακρύνει την εστίασή του για να συμπεριλάβει όλο το πρόσωπο, πριν «ζουμάρει» ξανά για να εξετάσει προσεκτικότερα συγκεκριμένα επιμέρους χαρακτηριστικά, όπως αν το στόμα είναι χαμογελαστό.

Όλα αυτά γίνονται αστραπιαία και…ο κάτοχος του εγκεφάλου δεν έχει συνείδηση όλης αυτής της πολύπλοκης διαδικασίας, που δεν κρατά παρά ένα μικρό κλάσμα του δευτερολέπτου.

Σύμφωνα με τους ερευνητές, οι εκφράσεις του προσώπου και η ικανότητα του εγκεφάλου να τις «διαβάζει», εξελίχτηκαν από κοινού στο πέρασμα του χρόνου, αποτελώντας ένα ζωτικό στοιχείο της ανθρώπινης επικοινωνίας.

Υπάρχουν έξι κύριες εκφράσεις προσώπου, που υποδηλώνουν ευτυχία, φόβο, έκπληξη, αηδία, θυμό και λύπη.

Όλες οι εκφράσεις έχουν διακριτά χαρακτηριστικά που ο εγκέφαλος μπορεί εύκολα πια να αποκωδικοποιήσει. Τα πειράματα με εθελοντές έδειξαν ότι από τη στιγμή που βλέπει ένα πρόσωπο, ο εγκέφαλος, μέσα σε 140 έως 200 το πολύ χιλιοστά του δευτερολέπτου, αρχίζει να επεξεργάζεται -ανεξάρτητα και ταυτόχρονα στο αριστερό και στο δεξί ημισφαίριο- τις πληροφορίες που παίρνει από τις εκφράσεις.
ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ 2/6/2009

Ο εγκέφαλός μας αντιμετωπίζει το άγνωστο με βάση το γνωστό

Ελληνίδα νευροεπιστήμων έδειξε πώς μας επηρεάζουν οι προηγούμενες εμπειρίες μας στη λήψη δύσκολων αποφάσεων
Ολοι συμφωνούμε πρόθυμα ότι όταν βρισκόμαστε αντιμέτωποι με νέες, άγνωστες και δύσκολες καταστάσεις η εμπειρία προηγούμενων καταστάσεων μας παρέχει συχνά πολύτιμη βοήθεια προκειμένου να λάβουμε τη σωστή απόφαση.
Μέχρι σήμερα όμως μας ήταν παντελώς άγνωστοι οι εγκεφαλικοί μηχανισμοί που εμπλέκονται σε αυτή τη λειτουργία. Πρόσφατα, ομάδα ερευνητών του βρετανικού πανεπιστημίου του Μπέρμιγχαμ, με επικεφαλής την Ελληνίδα Ζωή Κουρτζή, ανακάλυψαν ότι, όταν αξιοποιούμε τις προηγούμενες εμπειρίες, τροποποιούνται κάποια εγκεφαλικά κυκλώματα με μόνιμο τρόπο ώστε να έχουμε τη δυνατότητα να κατηγοριοποιούμε τα νέα εισερχόμενα ερεθίσματα και να λαμβάνουμε τη σωστή απόφαση, ανάλογα με το πλαίσιο μέσα στο οποίο βρισκόμαστε.

Ο εγκέφαλος καλείται συνεχώς να ερμηνεύει και να νοηματοδοτεί τις πληροφορίες που δέχεται, ούτως ώστε να αποφασίζει ποιες ενέργειες πρέπει να κάνει. Η διεργασία αυτή είναι ζωτικής σημασίας, γιατί από αυτήν εξαρτάται η επιβίωσή μας. Οταν μάλιστα βρισκόμαστε ενώπιον ερεθισμάτων με μεγάλες ομοιότητες μεταξύ τους, όπως για παράδειγμα όταν πρέπει να ξεχωρίσουμε έναν φίλο από έναν άγνωστο μέσα στο πλήθος, η σπουδαιότητά της γίνεται ακόμη πιο εμφανής.

Στο συγκεκριμένο πείραμα, τα αποτελέσματα του οποίου δημοσιεύθηκαν στο έγκριτο περιοδικό «Neuron», η νευροψυχολόγος Ζωή Κουρτζή και οι συνεργάτες της χρησιμοποίησαν τόσο τις ψυχοφυσιολογικές μετρήσεις όσο και απεικονιστικές μεθόδους καταγραφής της λειτουργίας του εγκεφάλου, όπως η απεικόνιση μαγνητικού συντονισμού, προκειμένου να μελετήσουν πώς οι συμμετέχοντες στο πείραμα μαθαίνουν να αναγνωρίζουν οπτικά ερεθίσματα που μοιάζουν πολύ μεταξύ τους και να τα ταξινομούν σε διαφορετικές κατηγορίες.

Από αυτή τη σύνθετη πειραματική προσέγγιση προέκυψαν μερικά εξαιρετικά ενδιαφέροντα συμπεράσματα. Για παράδειγμα, ανακάλυψαν ότι η διαδικασία της μάθησης δεν περιορίζεται στην εκμάθηση της φυσικής δομής του περιβάλλοντος κόσμου. Οταν κοιτάζουμε κάτι, δεν προσπαθούμε απλώς να αντιστοιχήσουμε μια νέα εικόνα με μια άλλη που μας είναι ήδη γνωστή. Υπάρχουν περιοχές στον εγκέφαλο οι οποίες είναι εξασκημένες στο να μαθαίνουν τους κανόνες βάσει των οποίων εμείς ερμηνεύουμε τις αισθητηριακές πληροφορίες. Οι πληροφορίες που έχουν ήδη αφομοιωθεί «φιλοξενούνται» σε νευρωνικά κυκλώματα που βρίσκονται στο οπίσθιο τμήμα του εγκεφάλου. Από εκεί, σύμφωνα με τους ερευνητές, μεταδίδονται στα κυκλώματα που βρίσκονται στο πρόσθιο τμήμα του εγκεφάλου, όπου και μεταφράζονται σε αποφάσεις και ενέργειες, ανάλογα με την περίσταση.

Συνεπώς, όπως εύλογα υποθέτουν οι ερευνητές, ο εγκέφαλός μας θα πρέπει να εξελίχθηκε κατά τέτοιο τρόπο ώστε να μας καταστήσει ικανούς να λαμβάνουμε τις πιο σωστές αποφάσεις και να αντιμετωπίζουμε με επιτυχία κάθε καθημερινό ζήτημα. Ετσι αποκτήσαμε ως είδος ένα σημαντικό προβάδισμα, από εξελικτική άποψη. *

Διαστημόπλοια που ταξιδεύουν ταχύτερα από το φως

Θεωρητικά εφικτή η κατασκευή διαστημοπλοίων τύπου «Σταρ Τρεκ»
Μέχρι σήμερα μόνο ένα διαστημόπλοιο έχει καταφέρει να ταξιδέψει στο Διάστημα με την ταχύτητα του φωτός: το θρυλικό «Εντερπράιζ», της γνωστής τηλεοπτικής σειράς επιστημονικής φαντασίας «Σταρ Τρεκ», η οποία έχοντας κλείσει ήδη τέσσερις δεκαετίες ζωής ξαναβγαίνει αυτές τις μέρες στις κινηματογραφικές αίθουσες με τη νέα ενδέκατη ομότιτλη ταινία!
Για το «Εντερπράιζ» το να ταξιδεύει από τον ένα γαλαξία στον άλλο ήταν απλή υπόθεση: χάρη στον κινητήρα αντιύλης που διέθετε, μπορούσε να κινείται, μέσα από τις σκουλικότρυπες που σχηματίζει ο καμπυλωμένος χωρόχρονος, με ταχύτητα περιδίνησης πολύ μεγαλύτερη και από αυτήν του φωτός.

Η θεωρία της Σχετικότητας του Αϊνστάιν, χωρίς να αποκλείει το ενδεχόμενο υπέρβασης της ταχύτητας του φωτός, υποστηρίζει ότι για να επιτευχθεί κάτι τέτοιο θα χρειαζόταν μια ασύλληπτα μεγάλη ποσότητα ενέργειας. Πρόσφατα, δύο Αμερικανοί θεωρητικοί φυσικοί υποστήριξαν ότι η πραγματοποίηση διαστημικών ταξιδιών με την ταχύτητα του φωτός είναι κάτι το οποίο μπορεί να επιτευχθεί χωρίς να παραβιαστεί η θεωρία της Σχετικότητας.

Σε άρθρο τους, που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό «Journal of the British Interplanetary Society», ο Τζέραλντ Κλίβερ, καθηγητής Φυσικής στο Πανεπιστήμιο Μπέιλορ του Τέξας, και ο Ρίτσαρντ Οουμπουζι, μεταδιδακτορικός ερευνητής στο ίδιο πανεπιστήμιο, διατυπώνουν την υπόθεση ότι αν καταφέρναμε να χειραγωγήσουμε τις διαστάσεις του χωροχρόνου γύρω από το διαστημόπλοιο με τη βοήθεια της συγκέντρωσης μιας τεράστιας ποσότητας ενέργειας, θα δημιουργούσαμε μια «φυσαλίδα» που θα εκτίναζε την ταχύτητα κίνησης του διαστημοπλοίου πάνω από αυτήν του φωτός.

Σύμφωνα με τον Κλίβερ, μόνο μια μορφή ενέργειας θα μπορούσε να δημιουργήσει αυτή τη «φυσαλίδα»: η σκοτεινή ενέργεια, η οποία ευθύνεται για την προϊούσα διαστολή του Σύμπαντος και η οποία αμέσως μετά τη Μεγάλη Εκρηξη επιτάχυνε τη διαστολή του με ταχύτητα μεγαλύτερη από αυτή του φωτός. Και για να δημιουργηθεί αυτή η μορφή ενέργειας, θα πρέπει να αξιοποιηθεί η ενδέκατη διάσταση του Σύμπαντος, όπως προβλέπεται από τη θεωρία των χορδών, και κυρίως από μια πρόσφατα διατυπωμένη εκδοχή της, τη θεωρία Μ.

Η μέθοδος που προτείνουν βασίζεται στον κινητήρα Αλκουμπιέρ. Το 1994 ο Μεξικανός φυσικός Μιγκέλ Αλκουμπιέρ, βασιζόμενος στους υπολογισμούς του Αϊνστάιν, ανακοίνωσε ότι ένα διαστημόπλοιο περιτριγυρισμένο από μια φυσαλίδα αντιύλης θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει τον χωρόχρονο για να ταξιδεύει με ταχύτητα που θα ξεπερνά την ταχύτητα του φωτός.

Ο Αλκουμπιέρ πρότεινε ότι τα πυκνώματα του χωροχρόνου μπροστά από το διαστημόπλοιο, σε συνδυασμό με την ταυτόχρονη και απότομη διαστολή του από πίσω, θα το ωθούσε με απίστευτες ταχύτητες, σε απόλυτη αρμονία με τη θεωρία της Σχετικότητας.

Επιπλέον το πλήρωμα του διαστημοπλοίου δεν θα υφίσταται τις συνέπειες της επιτάχυνσης. Ετσι, ενώ ένας παρατηρητής θα βλέπει το διαστημόπλοιο να εξαφανίζεται στο άπειρο, οι επιβάτες θα αισθάνονται μηδενική επιτάχυνση. «Φανταστείτε το σαν έναν σέρφερ που καβαλάει ένα κύμα. Η σανίδα κινείται πολύ γρήγορα, αλλά ο σέρφερ μένει ακίνητος».

Βέβαια, η ποσότητα ενέργειας που απαιτείται για να επιτευχθεί κάτι τέτοιο δεν είναι διόλου ευκαταφρόνητη: σύμφωνα με τις εκτιμήσεις των Κλίβερ και Οουμπουζι, ισοδυναμεί με ολόκληρη τη μάζα του πλανήτη Δία. Και όπως ομολογούν οι δύο ερευνητές, θα χρειαστεί να περάσει πολύς καιρός ακόμη μέχρι να καταφέρουμε να δημιουργήσουμε την τεχνολογία που θα ήταν ικανή να τιθασεύσει αυτή τη μορφή ενέργειας. *
Σ.ΜΑΝΟΥΣΕΛΗΣ ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ 1/7/2009

Η αρχέγονη δύναμη των φιλιών

Αν και ιδιαίτερα διαδεδομένο στον άνθρωπο και σε μερικά ζώα, το φιλί αποτελεί μια μάλλον αξιοπερίεργη συμπεριφορά, αφού ενδέχεται να εκφράζει ποικίλα ανθρώπινα συναισθήματα: από την ενδοοικογενειακή τρυφερότητα μέχρι την «αθώα» φιλική διάθεση, και από την πιο συμβατική κοινωνική συμπεριφορά μέχρι την πιο φλογερή έκφραση ή την επισφράγιση του ερωτικού πάθους.
Αυτή η συνήθως ευχάριστη σωματική επαφή επιτρέπει την ανταλλαγή σύνθετων πληροφοριών μεταξύ των ανθρώπων. Οσο για τους υποψήφιους εραστές, αυτοί φαίνεται πως κυριολεκτικά εναποθέτουν το μέλλον της σχέσης τους στην τρυφερή εξουσία των χειλιών τους: ένα πρώτο απογοητευτικό φιλί είναι ικανό να πνίξει στη γέννησή της μια πολλά υποσχόμενη ερωτική σχέση. Αραγε, πώς εξηγείται η μεγάλη σπουδαιότητα που συχνά αποδίδουμε σε μια τόσο εμφανώς επιφανειακή -αλλά και τόσο «μαγική»- σωματική έκφραση;

Τι ακριβώς σημαίνει ότι φιλάω κάποιον ή κάποια; Μπορεί να σημαίνει οτιδήποτε. Ενδέχεται να είναι έκφραση αγάπης, φιλίας, ερωτικής έλξης, θαυμασμού, υποταγής, ακόμη και απαξίωσης ή προδοσίας -θυμηθείτε το φιλί τού κάθε «Ιούδα».

Υπάρχουν λοιπόν διάφορα είδη φιλιών, το καθένα με τη δική του ξεχωριστή ιστορία και σημασία. Ετσι, ένα φιλί μπορεί να δοθεί πάνω στα χείλη, στο μάγουλο, στο λαιμό ή και στα γεννητικά όργανα. Μπορεί να εμπλέκει ή όχι τη γλώσσα, και να είναι ηχηρό ή σιωπηλό, ρουφηχτό ή πιπιλιστό, βαθύ ή σκαστό, υγρό ή ξερό.

Καμία απολύτως σχέση δεν φαίνεται να υπάρχει ανάμεσα στα «ψυχρά» φιλιά μεταξύ φίλων, στα τρυφερά φιλιά που δίνει η μητέρα στα παιδιά της και στα φλογερά φιλιά που ανταλλάσσουν οι εραστές. Είναι όμως προφανές ότι κάτι κοινό συνδέει όλες αυτές τις εκδηλώσεις, και αυτό βέβαια δεν εξαντλείται στο ότι όλα τα φιλιά εμπλέκουν τα χείλη ούτε στο ότι όλα ανεξαιρέτως αποκρυσταλλώνουν συγκεκριμένες κοινωνικές σχέσεις.

Αυτό που θα θέλαμε να εξετάσουμε είναι αν όντως υπάρχει κάτι κοινό που να συνδέει αυτές τις τόσο διαφορετικές στοματικές εκδηλώσεις, που κάπως αόριστα περιγράφουμε ως «φιλιά».

Οι περισσότεροι άνθρωποι σήμερα χρησιμοποιούν τα φιλιά για να εκφράσουν κάποια συναισθήματα, όχι όμως όλοι. Για παράδειγμα, ήδη από τις αρχές του 20ού αιώνα ο Δανός ερευνητής Kristoffer Nyrop (1858-1931) περιέγραψε στο βιβλίο του «Η ιστορία του φιλιού» κάποιες φινλανδικές φυλές, τα μέλη των οποίων -άνδρες και γυναίκες- ενώ συνήθιζαν να κάνουν μπάνιο μαζί γυμνοί, θεωρούσαν τα φιλιά ως εντελώς απρεπή κοινωνική συμπεριφορά.

Την ίδια εποχή, το 1897, ο Γάλλος ανθρωπολόγος Paul d'Enjoy περιέγραψε τη συμπεριφορά πολλών κινεζικών πληθυσμών που θεωρούσαν το φιλί στο στόμα ως ταμπού, μια τρομαχτική πρακτική που τους θύμιζε κανιβαλισμό. Σε ορισμένες μάλιστα περιφερειακές περιοχές της Κίνας εξακολουθεί να αποτελεί ακόμη και σήμερα ταμπού, ενώ στις κινεζικές μητροπόλεις αυτή η συμπεριφορά έγινε ανεκτή μόνο τα τελευταία χρόνια.

Και τα περισσότερα ζώα, όμως, δεν υιοθετούν τα φιλιά ως έκφραση ερωτικής τρυφερότητας ή γονεϊκής στοργής, μολονότι είναι βέβαιο ότι διαθέτουν αυτά τα συναισθήματα. Λαμπρές εξαιρέσεις στο ζωικό βασίλειο αποτελούν οι μεγάλοι πίθηκοι (γορίλες, χιμπαντζήδες, μπονόμπο), δηλαδή οι στενότεροι εξελικτικά συγγενείς μας. Οι μπονόμπο μάλιστα θεωρούνται, από αυτή την άποψη, οι πλέον εξελιγμένοι πίθηκοι, αφού χρησιμοποιούν συστηματικά το φιλί με τη γλώσσα (το γαλλικό φιλί!) για να εκφράζουν τα πιο ευγενή συναισθήματά τους!

Υπάρχει χημεία ανάμεσά μας

Δεν υπάρχει τίποτα το εκπληκτικό στο γεγονός ότι διάφορα πρωτεύοντα θηλαστικά, όπως και εμείς οι άνθρωποι, επιδεικνύουν συχνότατα αυτή τη συμπεριφορά. Οι περισσότεροι μάλιστα ειδικοί επιστήμονες -οι εξελικτικοί βιολόγοι και οι ηθολόγοι που μελετούν τη ζωική συμπεριφορά- θεωρούν ότι αυτό είναι απολύτως φυσικό.

Οτιδήποτε κι αν συμβαίνει μέσα μας ενώ φιλάμε με πάθος ένα παιδί ή τον/την αγαπημένο/η μας, σε αυτήν την τόσο τρυφερή ή ρομαντική συμπεριφορά μας ενυπάρχει πάντοτε η εξελικτική μας ιστορία.

Ηδη από τη δεκαετία του '60 ο διάσημος Βρετανός ζωολόγος και συγγραφέας Desmond Morris προσπάθησε να μας πείσει ότι το ανθρώπινο φιλί ίσως να προέκυψε εξελικτικά από μια κοινή μητρική πρακτική των ανθρωποειδών μας προγόνων: η μητέρα μασά πρώτα την τροφή και μετά την προσφέρει στόμα με στόμα στα μικρά της (βλ. D. Morris «Ο γυμνός πίθηκος», εκδ. Κέδρος). Η ίδια πρακτική είναι ευρέως διαδεδομένη στους σημερινούς μεγάλους πιθήκους. Και δεδομένης της στενής εξελικτικής συγγένειας του ανθρώπου με αυτούς, είναι απολύτως λογικό να σκεφτεί κανείς ότι και οι πρωτοάνθρωποι ενδέχεται να χρησιμοποιούσαν την ίδια μέθοδο διατροφής των μικρών τους.

Το να πιέζει λοιπόν η ανθρωποειδής μητέρα τα χείλη της πάνω στα χείλη των πεινασμένων ή φοβισμένων μικρών της, για να τα παρηγορεί ή να τα καθησυχάζει, ίσως υπήρξε το επόμενο βήμα για τη διαμόρφωση της μετέπειτα διαφοροποιημένης και υψηλής συναισθηματικής αξίας του φιλιού. Από εδώ και πέρα η σύνδεση αυτής της αρχικά απολαυστικής και καθησυχαστικής συμπεριφοράς με μη διατροφικά ήθη -τρυφερότητα, ερωτική συμπεριφορά- ήταν ζήτημα χρόνου.

Αν αυτή ήταν η εξελικτική πορεία της συγκεκριμένης συμπεριφοράς, δηλαδή η φυλογένεσή της, τότε απομένει να εξηγηθεί με ποιους συγκεκριμένους βιοχημικούς μηχανισμούς υλοποιείται αυτή η συμπεριφορά.

Ανάμεσα στις πολυάριθμες βιοχημικές ουσίες που παράγει ένας οργανισμός είναι και οι φερομόνες. Πρόκειται για ορμόνες που εντοπίζονται στο δέρμα, τα ούρα και τον ιδρώτα και είναι γνωστό ότι παίζουν αποφασιστικό ρόλο στη γένεση της ερωτικής έλξης και ενδεχομένως εμπλέκονται στην ανάπτυξη συγκεκριμένων χημικών σημάτων που ενεργοποιούνται κάθε φορά που δίνουμε ή δεχόμαστε ένα φιλί.

Εχει διαπιστωθεί ότι διάφορα ζώα και φυτά χρησιμοποιούν διαφορετικές φερομόνες για να επικοινωνούν χημικά με τους οργανισμούς που ανήκουν στο ίδιο είδος. Το ζήτημα είναι ότι μέχρι στιγμής οι ειδικοί δεν γνωρίζουν επακριβώς με ποιο τρόπο οι άνθρωποι μπορούν να αντιλαμβάνονται αυτά τα μικρά και άοσμα πτητικά μόρια. Σχετικά πρόσφατες έρευνες της μοριακής βιολόγου Sarah Woodley έδειξαν ότι μπορούμε να αντιλαμβανόμαστε τις φερομόνες από τη μύτη.

Αυτή η ανακάλυψη ίσως εξηγεί μια σειρά από περίεργα φαινόμενα «συγχρονισμού»: διαπιστώθηκε ότι γυναίκες που ζουν μαζί στο ίδιο σπίτι έχουν την τάση να συγχρονίζουν τον εμμηνορροϊκό τους κύκλο, καθώς και ότι ορισμένες γυναίκες νιώθουν συχνά ακαταμάχητη έλξη για τη μυρωδιά από φανελάκια που έχουν φορεθεί από άντρες με συμβατό με αυτές ανοσοποιητικό σύστημα.

Αν, όπως φαίνεται, οι φερομόνες παίζουν σημαντικό ρόλο κατά την ανθρώπινη ερωτοτροπία και την ερωτική πράξη, όπως εξάλλου συμβαίνει στα ζώα, τότε τα ερωτικά φιλιά αποτελούν τη βασιλική οδό για τη διάδοσή τους μεταξύ των εραστών. Και γι' αυτή την πολύτιμη προσφορά τους στην αναγνώριση του κατάλληλου ερωτικού συντρόφου τα φιλιά εξελίχθηκαν σε βασικό ερωτικό μηχανισμό.

Ο έρωτας είναι τυφλός

Για να αναδειχθούν όμως τα φιλιά σε βασικό συναισθηματικό και ερωτικό μηχανισμό, έπρεπε παράλληλα να δημιουργηθούν και οι κατάλληλες νευροεγκεφαλικές δομές. Τα χείλη όχι μόνο διαθέτουν ένα εξαιρετικά λεπτό στρώμα επιθηλιακού ιστού, αλλά περιέχουν έναν πολύ μεγάλο αριθμό από αισθητήριους νευρώνες.

Κατά τη διάρκεια ενός φιλιού αυτοί οι νευρώνες, καθώς και αυτοί που βρίσκονται στη γλώσσα, στο στόμα και στη μύτη, στέλνουν συνεχώς νευρικά σήματα στον εγκέφαλο, πυροδοτώντας έτσι τα αισθήματα ηδονής και άλλα πιο σύνθετα συναισθήματα, που με τη σειρά τους προκαλούν τις κατάλληλες σωματικές αντιδράσεις.

Για παράδειγμα, σε πρόσφατη εκτεταμένη έρευνα που πραγματοποιήθηκε στις ΗΠΑ από τους Wendy L. Hill και Carey Α. Wilson, μέτρησαν τα επίπεδα συγκέντρωσης δύο σημαντικών ορμονών πριν και μετά από ένα φιλί και διαπίστωσαν ότι σε ετερόφυλα ζευγάρια φοιτητών η ωκυτοκίνη εμπλέκεται στην ανάπτυξη κοινωνικών δεσμών ενώ η δεύτερη ορμόνη, η κορτικοτροπίνη, σχετίζεται άμεσα με τη ρύθμιση των επιπέδων άγχους.

Οι δύο Αμερικανοί ερευνητές προέβλεπαν ότι ένα φιλί θα οδηγούσε στην αύξηση των επιπέδων της ωκυτοκίνης, η οποία επηρεάζει τόσο τους κοινωνικούς δεσμούς όσο και τον ανδρικό και γυναικείο οργασμό. Επίσης προέβλεπαν ότι το αποτέλεσμα αυτό θα ήταν ιδιαίτερα εμφανές στις γυναίκες που συμμετείχαν στο πείραμα. Τέλος, προέβλεπαν ότι θα υπήρχε μια σημαντική μείωση της συγκέντρωσης κορτικοτροπίνης, αφού τα φιλιά περιορίζουν το άγχος.

Αντίθετα όμως με ό,τι είχαν προβλέψει, οι Hill και Wilson διαπίστωσαν ότι η ωκυτοκίνη αυξανόταν μόνο στους άντρες, ενώ παραδόξως μειωνόταν στις γυναίκες. Κατέληξαν λοιπόν στο συμπέρασμα ότι συνήθως οι γυναίκες χρειάζονται κάτι περισσότερο από ένα απλό φιλί για να νιώσουν ότι εμπλέκονται συναισθηματικά σε μια ερωτική σχέση! Ωστόσο, η πρόβλεψή τους σχετικά με τη μείωση των επιπέδων συγκέντρωσης κορτικοτροπίνης επαληθεύθηκαν, αποδεικνύοντας την ευεργετική επιρροή των φιλιών στη μείωση του άγχους.

Ορισμένοι αναγνώστες μπορεί να βρίσκουν άκρως ενοχλητική ή και αποτρόπαιη την ιδέα ότι όλη η ερωτική μας συμπεριφορά, και ειδικότερα οι πιο ρομαντικές εκδηλώσεις της, όπως π.χ. τα γεμάτα πάθος φιλιά, ενδέχεται να ακολουθούν τυφλά κάποιες νευροχημικές διεργασίες που συντελούνται στο εσωτερικό του εγκεφάλου μας χωρίς ποτέ να το συνειδητοποιούμε. Ισως φοβούνται πως αυτή η λεπτομερής ανατομία του έρωτα μπορεί τελικά να σκοτώσει το ερωτικό πάθος.

Πάντως, παρά τις τεράστιες προόδους που έχει κάνει, η επιστήμη απέχει ακόμη πολύ από το να εξηγεί ικανοποιητικά όλους τους ερωτικούς μηχανισμούς και τη λειτουργία τους, πόσω μάλλον από το να αποκαλύπτει τα υποκειμενικά μυστικά της ερωτικής μαγείας. *
Σ.ΜΑΝΟΥΣΕΛΗΣ ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ 1/6/2009

Μαζικό πείραμα παραψυχολογίας στο Twitter

Για πρώτη φορά ένα επιστημονικό πείραμα, στον τομέα της παραψυχολογίας, πρόκειται να διεξαχθεί αποκλειστικά μέσω της όλο και πιο δημοφιλούς υπηρεσίας κοινωνικής δικτύωσης Twitter.
Βρετανοί ειδικοί, υπό τον καθηγητή ψυχολογίας Ρίτσαρντ Γουάιζμαν, του πανεπιστημίου του Χερτφορντσάιρ, έναν από τους πιο γνωστούς ειδικούς διεθνώς σε θέματα παραψυχολογίας, θα μελετήσουν το φαινόμενο της «εξ αποστάσεως όρασης», δηλαδή της ικανότητας που ισχυρίζονται ότι έχουν μερικοί άνθρωποι να εντοπίζουν και να ξεχωρίζουν μια τοποθεσία καθαρά με το νου τους.

Μέλη του κοινού, όλη αυτή την εβδομάδα, θα κληθούν να στείλουν στο Twitter τις εντυπώσεις τους για ένα τυχαία διαλεγμένο σημείο στη Βρετανία, το οποίο θα επισκεφθεί ο ερευνητής. Το κοινό στη συνέχεια θα ψηφίσει για το ποια από τις πέντε φωτογραφίες που θα αναρτηθούν σε μια ιστοσελίδα, δείχνει που ακριβώς στεκόταν στην πραγματικότητα ο ερευνητής.

Το πείραμα θα επαναληφθεί τέσσερις φορές, με οπτικά διαφορετικές τοποθεσίες κάθε φορά, σύμφωνα με τη Daily Telegraph και το New Scientist (το γνωστό βρετανικό επιστημονικό περιοδικό συνεργάζεται για το πείραμα). Αν στο τέλος του πειράματος οι ψήφοι σωστά επισημάνουν τουλάχιστον τρεις τοποθεσίες-στόχους, θα αποδειχτεί ότι υπάρχει υπερ-αισθητική αντίληψη (ESP).

Σύμφωνα με τον καθηγητή Γουάιζμαν, που δήλωσε «προσωπικά σκεπτικιστής για το ζήτημα», «τρεις επιτυχίες είναι πολύ πέρα από τις τυχαίες πιθανότητες και θα ήταν κάτι εντυπωσιακό». Ο Γουάιζμαν θα επισκεφτεί κάθε μια από τις τέσσερις τοποθεσίες-στόχους και θα στείλει ένα μήνυμα στο Twitter σε χιλιάδες συμμετέχοντες ενθαρρύνοντάς τους να στείλουν στο Twitter τις σκέψεις τους για το που ακριβώς στη Βρετανία βρίσκεται.

Είκοσι λεπτά μετά, θα στείλει ένα δεύτερο μήνυμα στο Twitter με το οποίο θα παραπέμπει τους συμμετέχοντες σε μια ιστοσελίδα όπου θα βρουν μια φωτογραφία με την πραγματική φωτογραφία του μέρους όπου βρίσκεται και άλλες τέσσερις φωτογραφίες-μαϊμούδες.

Το κοινό θα ψηφίσει τέσσερις διαδοχικές φορές, αφού το πείραμα θα επαναληφθεί με τέσσερις διαφορετικές τοποθεσίες.

Όπως δήλωσε ο καθηγητής Ρ.Γουάιζμαν, το Τwitter επιτρέπει σε χιλιάδες άτομα να συμμετάσχουν άμεσα, με μηνύματα σε πραγματικό χρόνο, πράγμα ιδανικό για ένα πείραμα επαλήθευσης της υπερ-αισθητικής αντίληψης.

Δεν είναι η πρώτη φορά που γίνεται πείραμα με αντικείμενο την εξ αποστάσεως όραση (remote viewing). Στη δεκαετία του ΄70, εν μέσω του ψυχρού πολέμου, η CIA είχε δαπανήσει 20 εκατ. δολ. για τέτοιες έρευνες, στο πλαίσιο του «Προγράμματος Stargate», που αποσκοπούσε στην αξιοποίηση ψυχικών κατασκόπων κατά της ΕΣΣΔ.

Κατά τον Γουάιζμαν, οι Σοβιετικοί έκαναν ανάλογα πειράματα και οι ενδείξεις από τις εργαστηριακές έρευνες είναι ότι «όντως κάτι συνέβαινε τότε, από τη στιγμή μάλιστα που η CIA έκρινε ότι έπρεπε να διατηρεί το συγκεκριμένο πρόγραμμα επί τουλάχιστον δέκα δέκα χρόνια».

Η εξ αποστάσεως όραση έχει συνδεθεί με τη λεγόμενη «αστρική προβολή» και την τηλεπάθεια, αν και κανείς επιστήμων δεν ξέρει αν όντως υπάρχει και πώς λειτουργεί. Το πείραμα του Γουάιζμαν, αντί να εστιασθεί σε μεμονωμένες περιπτώσεις «ψυχικά προικισμένων» ατόμων, θα αξιοποιήσει το Twitter για να ασχοληθεί με τη λεγόμενη «σοφία του πλήθους», σύμφωνα με την οποία ο μέσος όρος της γνώμης των πολλών δίνει τελικά πιο ακριβές αποτέλεσμα από οποιαδήποτε εκτίμηση μεμονωμένου ατόμου.

Το 1927 το BBC είχε ελέγξει τις τηλεπαθητικές ικανότητες του κοινού, ζητώντας από 25.000 ακροατές του να μαντέψουν τι έκαναν ένας μαθηματικός και ένας βιολόγος που ήσαν κλεισμένοι σε ένα γραφείο. Αν και υπήρξαν μερικές εντυπωσιακές μεμονωμένες επιτυχίες, το πείραμα είχε γενικά κριθεί αποτυχημένο, με την έννοια ότι δεν επιβεβαίωσε την ύπαρξη τηλεπάθειας.

Οποιοσδήποτε (και από την Ελλάδα) μπορεί να μέρος στο νέο πείραμα, το οποίο θα ξεκινήσει αύριο, στη διεύθυνση https://twitter.com/RichardWiseman. Τα αποτελέσματα αναμένεται να γίνουν γνωστά σε μια περίπου εβδομάδα.

Η Γη ίσως έχει «καρδιά που πάλλεται»

Ο πλανήτης μας ίσως έχει «καρδιακό παλμό», σύμφωνα με μια νέα θεωρία Νορβηγών γεωεπιστημόνων, οι οποίοι, μελετώντας σεισμολογικά στοιχεία από τη Χαβάη και την Ισλανδία, υποστηρίζουν ότι ο πυρήνας της Γης πιθανώς απελευθερώνει ταυτόχρονες στήλες μάγματος προς την επιφάνεια κάθε περίπου 15 εκατ. χρόνια.
H νέα ανατρεπτική θεωρία παρουσιάστηκε από τον Ρολφ Μίλντε του πανεπιστημίου του Μπέργκεν και τον Γιαν Ίνγκε Φαλέιντε του πανεπιστημίου του Όσλο. Αν η θεωρία τους είναι σωστή, θα αποτελεί πραγματική επανάσταση για το τι συμβαίνει κάτω από τα πόδια μας.

Σύμφωνα με το New Scientist, ανεξάρτητοι γεωπιστήμονες που τους ζητήθηκε να τη σχολιάσουν, εμφανίστηκαν διχασμένοι, με μερικούς να απορρίπτουν την θεωρία και άλλους να δείχνουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Οι δύο νορβηγοί επιστήμονες μελέτησαν το πάχος του γήινου φλοιού κάτω από την Ισλανδία και τη Γροιλανδία. Η Ισλανδία βρίσκεται στη Μεσο-Ατλαντική Ράχη, όπου αναδύεται συνεχώς μάγμα για να σχηματίσει νέο φλοιό. Κάτω από την Ισλανδία πιστεύεται ότι υπάρχει μια στήλη μάγματος και όταν περισσότερο μάγμα αναδύεται από το βάθος της Γης, τότε παχαίνει πιο γρήγορα ο φλοιός στην επιφάνεια.

Οι νέες μετρήσεις έδειξαν ότι ο φλοιός παχαίνει κατά περιοδικά διαστήματα, με συχνότητα περίπου κάθε 15 εκατ. χρόνια, μια ένδειξη ότι με ακριβώς τη συχνότητα αναδύεται και το μάγμα υπό την πίεση του πυρήνα του πλανήτη μας. Ανάλογες μετρήσεις στη Χαβάη, η οποία επίσης «κάθεται» πάνω σε μια μεγάλη στήλη μάγματος, έδειξαν περιέργως μια ανάλογη εικόνα και –κυρίως- μια συχνότητα ανόδου του μάγματος που συμπίπτει με αυτή την Ισλανδίας.

Σύμφωνα με τους δύο ερευνητές, εφόσον οι δύο περιοχές (Ισλανδία-Χαβάη) βρίσκονται σε πολύ διαφορετικά μέρη της Γης, ο παρατηρούμενος συγχρονισμός στην ανάδυση του μάγματος δεν πρέπει να σχετίζεται με τον μανδύα της Γης, αλλά με τον πυρήνα, με κάποιο τρόπο που δεν είναι ακόμα γνωστός. Η εκτίμηση αυτή οδήγησε τους νορβηγούς επιστήμονες στην εκτίμηση ότι ο πυρήνας του πλανήτη μας κατά περιοδικά διαστήματα θερμαίνει το υπερκείμενο μάγμα, δημιουργώντας συγχρονισμένες στήλες μάγματος που αναδύεται σε διάφορες περιοχές της Γης.

«Αν είναι σωστή η θεωρία αυτή, τότε θα αποτελεί σημαντική αλλαγή σε σχέση με τις τωρινές αντιλήψεις μας», δήλωσε ο Ρόντρι Ντέηβις από το Imperial College του Λονδίνου. Πολλοί γεωλόγοι που πιστεύουν ότι υπάρχουν οι στήλες μάγματος (ένα είδος «καμινάδων» που ανεβάζουν το μάγμα από τα έγκατα της Γης στην επιφάνεια), θεωρούν ότι η όλη διαδικασία μπορεί να εξηγηθεί μόνο μέσα από διαδικασίες, οι οποίες λαμβάνουν χώρα αποκλειστικά στον μανδύα, όπως η συσσώρευση μάγματος στις περιοχές με διαφορετικό ιξώδες (διαφορετική εσωτερική τριβή των ρευστών).

Πολλοί γεωλόγοι, μετά τη δημοσιοποίηση της νέας θεωρίας, δήλωσαν ότι δεν μπορούν να εξηγήσουν πώς και για ποια αιτία μπορεί ο πυρήνας να γεννά τους τεράστιους «καρδιακούς παλμούς» θερμότητας, που απαιτούνται για να εκτοξευτεί το μάγμα συγχρονισμένα προς την επιφάνεια. Επίσης δεν αποκλείουν ότι μελλοντικές πιο λεπτομερείς μετρήσεις ίσως καταρρίψουν το επιχείρημα του συγχρονισμού στην κίνηση του μάγματος, δείχνοντας ότι η στήλη της Ισλανδίας και αυτή της Χαβάης ενεργοποιούνται μεν σε σχετικά κοντινά χρονικά διαστήματα, αλλά όχι ταυτόχρονα.

Από την άλλη, πάλι, σύμφωνα με τον Μάικ Κόφιν του βρετανικού Εθνικού Ωκεανογραφικού Κέντρου, επειδή ο μανδύας δεν είναι ομοιόμορφος, οι στήλες μάγματος που εκτοξεύονται από τον πυρήνα μπορεί να μην φθάνουν ταυτόχρονα στην επιφάνεια.

Η αντι-ύλη στην υπηρεσία των «Illuminati»

Επιστήμη και Χόλιγουντ ενώνουν τις δυνάμεις τους και εξάπτουν τη φαντασία

Οι «Illuminati» (Πεφωτισμένοι), το δεύτερο μπεστ-σέλερ βιβλίο του συγγραφέα Νταν Μπράουν, το οποίο έγινε ταινία, που άρχισε να προβάλλεται αυτή την εβδομάδα και στην Ελλάδα, με πρωταγωνιστή τον Τομ Χανκς στο ρόλο του πολυπράγμονα καθηγητή του Χάρβαρντ, Ρόμπερτ Λάγκντον, φέρνει ξανά στο προσκήνιο ένα δυσνόητο, αλλά επιστημονικά κρίσιμο, ζήτημα: την αντι-ύλη.

Απεικόνιση σωματιδίου αντι-ύλης Απεικόνιση σωματιδίου αντι-ύλης σε μεγέθυνση Στο βιβλίο και την ταινία ("Angels and Demons" είναι ο πρωτότυπος αγγλικός τίτλος), μια αποκρυφιστική ομάδα, με τη συμμετοχή ενός μυστικού πυρήνα μέσα στο CERN, σχεδιάζει ένα όπλο αντι-ύλης για να καταστρέψει το Βατικανό.

Ενώ η Αγία Έδρα της Καθολικής Εκκλησίας έφριξε με το σενάριο, το CERN - με πιο ανοιχτό πνεύμα- αντιμετώπισε εξαρχής θετικά την όλη ιστορία, άνοιξε στο σκηνοθέτη Ρον Χάουαρντ τις υπόγειες εγκαταστάσεις του και, σε τελευταία ανάλυση, προσδοκά ότι η όλη δημοσιότητα θα κάνει καλό στην επιστημονική έρευνα, γιατί θα φέρει το ευρύ κοινό πιο κοντά σε μείζονα ζητήματα που απασχολούν την κοινότητα των φυσικών. Το CERN έκανε ειδικά σεμινάρια περί αντι-ύλης στον Ρον Χάουαρντ και αυτός, σε ανταπόδοση, ετοίμασε ένα πιο ακριβές επιστημονικά υλικό που θα διανέμεται μαζί με το DVD της ταινίας.

Σύμφωνα με τους υπολογισμούς του φυσικού Φρανκ Κλόουζ του πανεπιστημίου της Οξφόρδης, με την υφιστάμενη τεχνολογία, θα χρειαστούν εκατοντάδες εκατομμύρια χρόνια και τουλάχιστον 1 τρισ. δολ. για να παραχθεί έστω κι ένα γραμμάριο αντι-ύλης. Εκτός αυτού, υπάρχει το όχι ασήμαντο πρόβλημα τι θα κάνει κανείς την αντι-ύλη αν αυτή δημιουργηθεί, με δεδομένο ότι είναι υπερβολικά δύσκολο να αποθηκευτεί, καθώς αντιδρά εκρηκτικά με την κοινή ύλη. Τεράστιες ηλεκτρομαγνητικές δυνάμεις θα πρέπει να επιστρατευθούν, προκειμένου να παγιδευτούν και οι παραμικρές ποσότητες αντι-ύλης σε κάποιο μέρος.

Οι απαρχές της αντι-ύλης

Πώς όμως ξεκίνησε όλη γοητεία με την αντι-ύλη; Σύμφωνα με την κυρίαρχη επιστημονική θεωρία, στην αρχή υπήρχαν στο σύμπαν τόσο η ύλη όσο και η αντι-ύλη. Από την ύλη είναι φυσικά κατασκευασμένα τα πάντα γύρω μας - και εμείς οι ίδιοι. Η αντι-ύλη, από την άλλη, είναι ένα παράξενο υλικό, ταυτόσημο με την κοινή ύλη από κάθε άλλη άποψη, πέρα από το ότι κάθε τι στο εσωτερικό της είναι "ανάποδο": το αρνητικό είναι θετικό, το αριστερό είναι δεξί, το πάνω είναι κάτω κοκ. Κάτι σαν το γιν και το γιανγκ της υλικής πραγματικότητας!

Καλώς ή κακώς, η ύλη και η αντι-ύλη δεν τα πάνε καθόλου καλά μαζί, με άλλα λόγια δεν μπορούν να συνυπάρξουν. Αν βρεθούν μαζί, εκλύεται αυτομάτως τρομακτική ποσότητα ενέργειας και ακολουθεί ο πλήρης εκμηδενισμός. Δεν μπορεί συνεπώς να πιάσει κανείς την αντι-ύλη χωρίς αυτή να εκραγεί. Μόνο ένα γραμμάριο αντι-ύλης, αν εκμηδενιστεί μέσα από την επαφή του με ένα γραμμάριο ύλης, θα δημιουργήσει εκρηκτική ισχύ ισοδύναμη με 20.000 τόνους ΤΝΤ, σύμφωνα με την ερευνήτρια του CERN Τάρα Σιρς.

Καθόλου παράξενο συνεπώς που ο Νταν Μπράουν σκαρφίστηκε μια βόμβα αντι-ύλης, πολύ ισχυρότερη από μια πυρηνική βόμβα, η οποία μπορεί να επιφέρει ένα νέο Αρμαγεδδώνα. Οι φυσικοί πιστεύουν ότι μέσα στα πρώτα κλάσματα του δευτερολέπτου μετά το αρχικό Μπινγκ Μπανγκ, που άρχισε να δημιουργεί το σύμπαν, η αντι-ύλη δημιουργήθηκε σε σχεδόν ίση ποσότητα με την ύλη. Περιέργως όμως, σήμερα, όσο και αν ψάξουν οι επιστήμονες, δεν υπάρχει ίχνος από αυτή την αντι-ύλη στο ορατό σύμπαν.

Μερικοί φυσικοί πιστεύουν ότι αυτό συμβαίνει επειδή όλη η αντι-ύλη, μαζί με σχεδόν όλη (αλλά όχι όλη) την ύλη, αλληλοκαταστράφηκαν σε αυτά τα πρώτα κλάσματα δευτερολέπτου μετά το Μπινγκ Μπανγκ. Σε κάθε περίπτωση, επειδή πάντα υπήρχε λίγο παραπάνω ύλη σε σχέση με την αντι-ύλη, τα πράγματα πήραν το δρόμο τους και σήμερα υπάρχει το σύμπαν - κι εμείς.

Εν τω μεταξύ, η μοναδική αντι-ύλη που οι επιστήμονες έχουν μπορέσει να παρατηρήσουν, είναι αυτή που δημιουργείται πρόσκαιρα σε εργαστήρια όπως το CERN, είτε στις τυχαίες συγκρούσεις κοσμικών ακτινών στο διάστημα. Που και που κάποιο σωματίδιο αντι-ύλης μπορεί να ξεπηδά αυτομάτως, όταν μια κοσμική ακτίνα προσπίπτει στο άνω τμήμα της γήινης ατμόσφαιρας.

Ο βρετανός ιδιοφυής φυσικός Πολ Ντιράκ ήταν ο πρώτος που υπέθεσε την ύπαρξη της αντι-ύλης το 1928 (αν και δεν την ονόμασε έτσι), υπολογίζοντας ότι υπάρχει ένα σωματίδιο με αντίθετο φορτίο από το ηλεκτρόνιο, όπως αποδείχτηκε το 1932, όταν ανακαλύφθηκε το ποζιτρόνιο, το πρώτο σωματίδιο αντι-ύλης. Από τότε ανακαλύφθηκαν και άλλα αντι-σωματίδια, ώσπου το 1995 οι φυσικοί του CERN δημιούργησαν το πρώτο αντι-υδρογόνο, συνδυάζοντας αντι-πρωτόνια με ποζιτρόνια. Ήταν η πρώτη φορά στον κόσμο που ένα επιστημονικό εργαστήριο είχε παράγει τεχνητά αντι-άτομα, πυροδοτώντας πλέον αυξημένο ενδιαφέρον για την αντι-ύλη τόσο στην επιστημονική κοινότητα όσο και στο κοινό.

Τη στιγμή αυτή, σύμφωνα με το Live Science, οι φυσικοί πασχίζουν, στο πλαίσιο του προγράμματος ATRAP, να παγιδεύσουν άτομα αντι-υδρογόνου. Όμως η μεγάλη ελπίδα είναι τα πειράματα αντι-ύλης που έχουν σχεδιαστεί να γίνουν με τον μεγάλο επιταχυντή αδρονίων του CERN, όταν αυτός επαναλειτουργήσει το φθινόπωρο μετά τη σοβαρή βλάβη που τον καθήλωσε πέρυσι σε αδράνεια.
ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ 16/05/2009