Από τον ΕΥΓΕΝΙΟ ΑΡΑΝΙΤΣΗ
Το ενδεχόμενο να συλλάβουμε την ιδέα μιας διεξόδου διαφορετικής απ' αυτήν που μας υπόσχονται τα σημερινά πολιτικά στελέχη, απομακρύνεται: σε απόλυτη σύμπνοια με το πνεύμα της απλούστευσης που κυβερνάει τα ΜΜΕ, οι κοινοβουλευτικές δυνάμεις, κυρίως των μεγάλων κομμάτων, καθηλώνουν το ακροατήριό τους στο σημείο όπου όλα ανεξαιρέτως τα διλήμματα είναι ψευδή.
Ετσι, η περίφημη θεραπεία της ηθικής κρίσης θα παραμένει αδύνατη αν δεν αρχίσουμε, επιτέλους, να στρεφόμαστε σε μια τρίτη λύση, δηλαδή, κυριολεκτικά, σ' αυτήν που τα κέντρα αποσιωπούν.
ΓΙΑ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ, όταν συζητούν το αν θα έπρεπε ή όχι να προχωρήσει η Βουλή σε παραπομπή της υπόθεσης Siemens, εκείνο που δεν μας λένε είναι πως, υπό τις κρατούσες συνθήκες, είτε ακολουθούσε παραπομπή είτε όχι θα ήταν το ίδιο: απεναντίας, σημασία θα είχε μια καινούργια κατανόηση του τι ακριβώς προϋποτίθεται, στον συλλογικό ψυχισμό της κοινής γνώμης, για την επανίδρυση των θεσμών, και αν αυτό διατίθεται ή όχι. Προφανώς, στη δεύτερη περίπτωση, με δεδομένη την εξάρτηση της Δικαιοσύνης από τα κέντρα εξουσίας, κάθε ελπίδα για αμερόληπτη δικαστική διευθέτηση του θέματος θα ήταν μάταιη.
ΑΝΑΛΟΓΩΣ, όταν συζητούν το αν πρέπει ή όχι να καταργηθεί ο Νόμος Περί Ευθύνης Υπουργών, εκείνο που δεν μας λένε είναι πως, είτε ο Νόμος καταργηθεί είτε όχι, εξίσου εύκολα θα βραχυκυκλώνεται η σε βάθος εξέταση των ύποπτων συμπεριφορών αν δεν αποκατασταθεί προηγουμένως η εμπιστοσύνη στο νομικό σύστημα, πράγμα που, προς το παρόν, δεν μοιάζει ιδιαίτερα εύκολο, ούτε άλλωστε επιθυμητό.
ΑΝΑΛΟΓΩΣ, όταν συζητούν το αν αξίζει να ασχολείται κανείς με τα σκάνδαλα ή αν οφείλει να ενδιαφέρεται για την «καθημερινότητα», όπως την ονομάζουν (λες και η σήψη είναι φαινόμενο του Σαββατοκύριακου!), εκείνο που δεν μας λένε είναι πως τα σκάνδαλα και η προβληματική «καθημερινότητα» αποτελούν όψεις της ίδιας πολιτικοκοινωνικής, σχεδόν «ιδιοσυγκρασιακής» δυσλειτουργίας και ότι συνεπώς επείγει, ως φανέρωση ενός τρίτου όρου, η νοσταλγία μιας πολιτικής με θεμελιώδεις αναφορές στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια και στη συμπόνια.
ΑΝΑΛΟΓΩΣ, όταν συζητούν (όπως προχτές ο Γιώργος Παπανδρέου) την εκ βάθρων αλλαγή ολόκληρου του πολιτικού συστήματος, εκείνο που δεν μας λένε είναι ότι η διατήρηση του καθεστώτος και η αλλαγή, ως απλή αντικατάσταση προσώπων σε θέσεις κλειδιά υπό την αιγίδα των αιώνιων εξωθεσμικών παραγόντων, δεν διαφέρουν σε τίποτα κι ότι λείπει, εδώ, μια τρίτη προοπτική: η αυθόρμητη επιστροφή σε μιαν Αριστερά της οποίας το αίτημα θα είναι, ταυτόχρονα, υπαρξιακό.
ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ 09/05/2009
Σάββατο 9 Μαΐου 2009
Ποινές και κοινωνία
Του ΓΙΩΡΓΟΥ ΣΤΑΜΑΤΟΠΟΥΛΟΥ
Οσο οι κοινωνίες αφήνονται να χειραγωγούνται από τα κόμματα (συντηρητικά - φιλελεύθερα - σοσιαλιστικά - αριστερά κ.λπ.), όσο δεν θα διεκδικούν την πολιτική τους αυτόνομη υπόσταση, τότε τα φαινόμενα των αυθαιρεσιών της εξουσίας θα πληθύνονται και θα οξύνεται ο πόλεμος μεταξύ περιθωρίου και πολιτικής διοίκησης.
Δυστυχώς, αυτό φαίνεται να διαρκεί, διότι η κοινωνία δεν είναι πια συλλογικότητες αλλά ατομικότητες (μέγα επίτευγμα των νεωτερικών θεωριών...)· οι γειτονιές έχασαν τη συντροφικότητα και την αλληλεγγύη· ούτε καν παρέες υπάρχουν. Κι έτσι η κρατική εξουσία μπορεί να νομοθετεί, ερήμην της κοινωνίας, διατάξεις εναντίον της κοινωνίας, εναντίον των τελευταίων «ελευθεριών» της, όπως π.χ. αυτής της συμμετοχής σε μια διαδήλωση, σε μια απεργία (έσχατο πολιτικό μέσο διεκδίκησης δικαιωμάτων).
Σε μια μαχητική διαδήλωση (εάν δεν είναι μαχητική δεν είναι διαδήλωση...) όποιος συλληφθεί, ανεξαρτήτως του εάν έχει προβεί σε βίαιη πράξη, κατηγορείται άμεσα με το αδίκημα της «διατάραξης της κοινής ειρήνης» και, σύμφωνα με τον νέο Ποινικό Κώδικα, θα φυλακίζεται με ποινή δύο χρόνων! Τα πλημμελήματα μετατρέπονται εν ακαρεί σε κακουργήματα. Τόσο απλά. Η λογική της συλλογικής ευθύνης (που εφαρμόζεται σε φασιστικά καθεστώτα) στο αποκορύφωμά της. Και για την κοινωνία, πέρα βρέχει... Αυτή η αδιαφορία, αυτή η αδράνεια αντανακλά βεβαίως τη βαθύτερη παθογένεια του πολιτικού συστήματος, τη μεγάλη ήττα της κοινωνίας από το κράτος και τους υπηρέτες του. Στους υπηρέτες του κράτους ανήκουν και τα αριστερά κόμματα, που φαίνονται να μην ενδιαφέρονται για τον λαό τόσο όσο για τη διατήρηση των μικρών θώκων εξουσίας που κατέχουν. Αντί να προωθούν την απελευθέρωση του λαού απεργάζονται την κηδεμονία του, τη χειραγώγησή του, τη δημιουργία οπαδών, πιστών κ.λπ. Το πολιτικό κενό εξαπλώνεται.
Εάν λοιπόν συλληφθεί κάποιος σε μια διαδήλωση (κουκουλοφόρος ή όχι) θα του επιβληθεί ποινή η οποία δεν μπορεί να μετατραπεί σε χρηματική ή να ανασταλεί, αλλά ούτε και η έφεση να έχει ανασταλτικό αποτέλεσμα. Οδεύουμε δηλαδή σε ολισθηρούς για τη Δημοκρατία δρόμους χωρίς ιδιαίτερες αντιδράσεις εκ μέρους της κοινωνίας. Αλλά, είπαμε, κοινωνία δεν υπάρχει πια· κοινωνία θεωρούμε τα κόμματα τα οποία ουδεμία επαφή έχουν με τις εντολές της κοινωνίας. Εντολές... τελοσπάντων. Απλοί καταναλωτές έχουμε καταντήσει οι πλείστοι, βάζουμε απλώς το κόμμα μας να διαμεσολαβήσει στο κράτος για ν' αποκτήσουμε κάποιο ψιχίο, δέσμιοι του φτωχού μας πολιτικού είναι, της μετάλλαξής μας σε υπηκόους μέσα από την τηλεοπτική χαύνωση και κομματική μας χειραγώγηση.
Κι έτσι μπορεί να κομπορρημονεί ο κάθε πολιτικός μετρίας κοπής, μέσα στον «Ναό της Δημοκρατίας», να αποσπά χειροκροτήματα ή αποδοκιμασίες (και οι αποδοκιμασίες χειροκροτήματα είναι), να ευτελίζεται το πολιτικό νόημα, η πολιτική πράξη, η πράξη της πολιτικής. Συνακόλουθα, η Παιδεία, ο πολιτισμός, η αισθητική κ.λπ.
Οι περισσότεροι πολιτικοί θεωρούν πως ό,τι είναι καλό γι' αυτούς είναι και για την κοινωνία. Από την άλλη οι πολίτες νομίζουν πως ό,τι είναι καλό γι' αυτούς είναι και για την πολιτική. Διαπραγματευόμαστε τα συμφέροντά μας ερήμην του κοινού συμφέροντος· επιλέγουμε τον «πολιτευτή» του κόμματός μας με μόνο μας μέλημα την ικανοποίηση του σολιψισμού μας.
Πώς να μη γελοιοποιηθεί το πολιτικό σύστημα, όταν το μόνο που επιζητεί κάποιος είναι η δική του και μόνο ευτυχία; Αρνούμεθα να αντιληφθούμε ότι (Αριστοτέλης, Ηθικά Ευδήμεια) ουδέ το ζην καλώς και ων άνευ ου δυνατόν ζην καλώς (δεν πρέπει να συγχέουμε την ευτυχισμένη ζωή με τα μέσα που την καλούν ευτυχισμένη). Πού να βρεθεί χρόνος (αλλά και σθένος); Εχουμε εκλογές μπροστά μας, τα κόμματα πρέπει να φροντίσουν για τις ψήφους τους, οι κοινωνίες να βρουν τους «εκλεκτούς», που θα τους «αντιπροσωπεύουν».
ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ 09/05/2009
Οσο οι κοινωνίες αφήνονται να χειραγωγούνται από τα κόμματα (συντηρητικά - φιλελεύθερα - σοσιαλιστικά - αριστερά κ.λπ.), όσο δεν θα διεκδικούν την πολιτική τους αυτόνομη υπόσταση, τότε τα φαινόμενα των αυθαιρεσιών της εξουσίας θα πληθύνονται και θα οξύνεται ο πόλεμος μεταξύ περιθωρίου και πολιτικής διοίκησης.
Δυστυχώς, αυτό φαίνεται να διαρκεί, διότι η κοινωνία δεν είναι πια συλλογικότητες αλλά ατομικότητες (μέγα επίτευγμα των νεωτερικών θεωριών...)· οι γειτονιές έχασαν τη συντροφικότητα και την αλληλεγγύη· ούτε καν παρέες υπάρχουν. Κι έτσι η κρατική εξουσία μπορεί να νομοθετεί, ερήμην της κοινωνίας, διατάξεις εναντίον της κοινωνίας, εναντίον των τελευταίων «ελευθεριών» της, όπως π.χ. αυτής της συμμετοχής σε μια διαδήλωση, σε μια απεργία (έσχατο πολιτικό μέσο διεκδίκησης δικαιωμάτων).
Σε μια μαχητική διαδήλωση (εάν δεν είναι μαχητική δεν είναι διαδήλωση...) όποιος συλληφθεί, ανεξαρτήτως του εάν έχει προβεί σε βίαιη πράξη, κατηγορείται άμεσα με το αδίκημα της «διατάραξης της κοινής ειρήνης» και, σύμφωνα με τον νέο Ποινικό Κώδικα, θα φυλακίζεται με ποινή δύο χρόνων! Τα πλημμελήματα μετατρέπονται εν ακαρεί σε κακουργήματα. Τόσο απλά. Η λογική της συλλογικής ευθύνης (που εφαρμόζεται σε φασιστικά καθεστώτα) στο αποκορύφωμά της. Και για την κοινωνία, πέρα βρέχει... Αυτή η αδιαφορία, αυτή η αδράνεια αντανακλά βεβαίως τη βαθύτερη παθογένεια του πολιτικού συστήματος, τη μεγάλη ήττα της κοινωνίας από το κράτος και τους υπηρέτες του. Στους υπηρέτες του κράτους ανήκουν και τα αριστερά κόμματα, που φαίνονται να μην ενδιαφέρονται για τον λαό τόσο όσο για τη διατήρηση των μικρών θώκων εξουσίας που κατέχουν. Αντί να προωθούν την απελευθέρωση του λαού απεργάζονται την κηδεμονία του, τη χειραγώγησή του, τη δημιουργία οπαδών, πιστών κ.λπ. Το πολιτικό κενό εξαπλώνεται.
Εάν λοιπόν συλληφθεί κάποιος σε μια διαδήλωση (κουκουλοφόρος ή όχι) θα του επιβληθεί ποινή η οποία δεν μπορεί να μετατραπεί σε χρηματική ή να ανασταλεί, αλλά ούτε και η έφεση να έχει ανασταλτικό αποτέλεσμα. Οδεύουμε δηλαδή σε ολισθηρούς για τη Δημοκρατία δρόμους χωρίς ιδιαίτερες αντιδράσεις εκ μέρους της κοινωνίας. Αλλά, είπαμε, κοινωνία δεν υπάρχει πια· κοινωνία θεωρούμε τα κόμματα τα οποία ουδεμία επαφή έχουν με τις εντολές της κοινωνίας. Εντολές... τελοσπάντων. Απλοί καταναλωτές έχουμε καταντήσει οι πλείστοι, βάζουμε απλώς το κόμμα μας να διαμεσολαβήσει στο κράτος για ν' αποκτήσουμε κάποιο ψιχίο, δέσμιοι του φτωχού μας πολιτικού είναι, της μετάλλαξής μας σε υπηκόους μέσα από την τηλεοπτική χαύνωση και κομματική μας χειραγώγηση.
Κι έτσι μπορεί να κομπορρημονεί ο κάθε πολιτικός μετρίας κοπής, μέσα στον «Ναό της Δημοκρατίας», να αποσπά χειροκροτήματα ή αποδοκιμασίες (και οι αποδοκιμασίες χειροκροτήματα είναι), να ευτελίζεται το πολιτικό νόημα, η πολιτική πράξη, η πράξη της πολιτικής. Συνακόλουθα, η Παιδεία, ο πολιτισμός, η αισθητική κ.λπ.
Οι περισσότεροι πολιτικοί θεωρούν πως ό,τι είναι καλό γι' αυτούς είναι και για την κοινωνία. Από την άλλη οι πολίτες νομίζουν πως ό,τι είναι καλό γι' αυτούς είναι και για την πολιτική. Διαπραγματευόμαστε τα συμφέροντά μας ερήμην του κοινού συμφέροντος· επιλέγουμε τον «πολιτευτή» του κόμματός μας με μόνο μας μέλημα την ικανοποίηση του σολιψισμού μας.
Πώς να μη γελοιοποιηθεί το πολιτικό σύστημα, όταν το μόνο που επιζητεί κάποιος είναι η δική του και μόνο ευτυχία; Αρνούμεθα να αντιληφθούμε ότι (Αριστοτέλης, Ηθικά Ευδήμεια) ουδέ το ζην καλώς και ων άνευ ου δυνατόν ζην καλώς (δεν πρέπει να συγχέουμε την ευτυχισμένη ζωή με τα μέσα που την καλούν ευτυχισμένη). Πού να βρεθεί χρόνος (αλλά και σθένος); Εχουμε εκλογές μπροστά μας, τα κόμματα πρέπει να φροντίσουν για τις ψήφους τους, οι κοινωνίες να βρουν τους «εκλεκτούς», που θα τους «αντιπροσωπεύουν».
ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ 09/05/2009
Η κρίση, ήττα του νεοφιλελευθερισμού όχι του καπιταλισμού
Μάικλ Μαν
ΚΑΤΕΡΙΝΑ ΟΙΚΟΝΟΜΑΚΟΥ
Η πρώτη αντίδραση εμπρός στο δίτομο -μέχρι στιγμής- έργο του Μαν είναι κάτι ανάμεσα στο δέος και την προκαταβολική παραίτηση.
Πρόκειται, όμως, για ένα από τα σπουδαιότερα κείμενα της εποχής μας, οπότε η αναγνωστική πρόκληση μόνο αμελητέα δεν είναι. Το συγκεκριμένο έργο συνεχίζει την παράδοση της «μεγάλης θεωρίας» και συνομιλεί με τη σκέψη του Μαρξ, του Βέμπερ και άλλων κορυφαίων του κοινωνιολογικού στοχασμού. Εκείνο που εξαρχής διαχωρίζει τη θεώρηση του Μαν για τον κόσμο είναι ότι ο 67χρονος Βρετανός δεν βλέπει μία και ενιαία κοινωνία, αλλά υποστηρίζει ότι οι κοινωνίες αποτελούνται από πολλαπλά αλληλοεπικαλυπτόμενα και διασταυρούμενα κοινωνιο-χωρικά δίκτυα εξουσίας. Τέτοια μεγάλα δίκτυα είναι οι τέσσερις μείζονες πηγές της κοινωνικής εξουσίας: η ιδεολογική, η οικονομική, η στρατιωτική και η πολιτική.
Στον πρώτο τόμο, ο Μαν ερευνά τις σχέσεις εξουσίας από τις νεολιθικές κοινωνίες έως τη Μεγάλη Βρετανία του 18ου αιώνα, λίγο πριν η Βιομηχανική Επανάσταση αλλάξει τον κόσμο. Από εκεί ξεκινάει ο δεύτερος τόμος, που φτάνει έως το 1914. Σήμερα, ο καθηγητής Κοινωνιολογίας στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια, εργάζεται πάνω στον τρίτο τόμο, που αφορά τον περισσότερο περίπλοκο 20ό και την αυγή του 21ου αιώνα - «η αφήγηση θα φτάνει έως τη χρονιά που θα το ολοκληρώνω, μάλλον το 2010». Και θα έχει υπότιτλο «Παγκοσμιοποιήσεις». Γιατί ο πληθυντικός; «Η παγκοσμιοποίηση είναι μια ιδιαίτερα περίπλοκη διαδικασία, που περιλαμβάνει την παγκοσμιοποίηση όλων των εξουσιών».
Πόσο σοβαρή είναι η κρίση του καπιταλιστικού συστήματος την εποχή των παγκοσμιοποιήσεων; Με δεδομένο ότι ο καπιταλισμός διαμόρφωσε τις σχέσεις ανάμεσα στα δίκτυα εξουσίας, τις κοινωνικές τάξεις και κατ' επέκταση τον κόσμο όπως τον γνωρίζουμε, υπάρχει περίπτωση να είμαστε στο ξεκίνημα μιας νέας εποχής, όπου θα δούμε να μετασχηματίζεται το δίκτυο των εξουσιών;
«Θα έλεγα ότι από την περίοδο της βιομηχανικής επανάστασης -ή μάλλον λίγο πριν από τη βιομηχανική επανάσταση- είχαμε δυο εξουσίες να αλληλεπιδρούν. Από τη μια μεριά τον καπιταλισμό με τις κοινωνικές τάξεις και από την άλλη, τα εθνικά κράτη. Η μια ήταν βασικά οικονομική, η άλλη πολιτική, αλλά κάποια περίοδο υπήρξε ταυτόχρονα και στρατιωτική. Νομίζω, λοιπόν, ότι δεν μπορεί κανείς να μιλήσει για τον καπιταλισμό χωρίς ταυτόχρονα να αναφερθεί στο έθνος - κράτος. Προφανώς, όσον αφορά την οικονομία, ο καπιταλισμός κατέστη κυρίαρχος. Στο πρώτο μισό του 20ού αιώνα υπήρχαν οι εναλλακτικές δυνατότητες του σοσιαλισμού και του φασισμού, που όμως έχασαν την ισχύ τους. Ο φασισμός κατέρρευσε, ενώ ο σοσιαλισμός, με μετριασμένες τις αρχικές προσδοκίες, επιβίωσε με τη μορφή της σοσιαλδημοκρατίας - αυτό έγινε σκοπίμως. Τώρα, ο καπιταλισμός πάντα περνούσε κάποιες κρίσεις. Πολλοί συγκρίνουν την κρίση που σήμερα βιώνουμε με την παγκόσμια οικονομική ύφεση του 1929. Δεν είναι ακόμη τόσο σοβαρή, βέβαια, αλλά κανείς δεν ξέρει πώς μπορεί να εξελιχθεί η κατάσταση σε ένα χρόνο. Η αντίδραση στην κρίση του '29 ήταν ένα πιο ελεγχόμενο είδος καπιταλισμού. Αυτό εκφράστηκε με μεγαλύτερη κρατική ανάμιξη, κεϋνσιανισμό και στη συνέχεια, μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, με το Μπρέτον Γουντς, που συγκρατούσε την ποσότητα του κεφαλαίου στο χρηματοοικονομικό σύστημα. Και τις τελευταίες δεκαετίες, κάναμε μια νεο-φιλελεύθερη στροφή».
Η οποία λέτε ότι απέτυχε; Αν είναι έτσι, τι νέο έρχεται;
«Ναι, αυτό που βλέπουμε είναι η αποτυχία της νεοφιλελεύθερης εκδοχής του καπιταλισμού. Βέβαια στην πραγματικότητα έχουν μεσολαβήσει κι άλλες κρίσεις. Είδαμε την αποτυχία του νεοφιλελεύθερου μοντέλου στα διαρθρωτικά προγράμματα προσαρμογής που επιβλήθηκαν σε πολύ φτωχές, υπερχρεωμένες χώρες. Εκεί όπου ο νεοφιλελευθερισμός μπορούσε να επιβληθεί. Οσον αφορά το ελεύθερο εμπόριο, από το 2002 ο Παγκόσμιος Οργανισμός Εμπορίου έχει παγώσει κάθε συμφωνία. Οι φτωχότερες, καθώς και οι μεσαίου εισοδήματος, χώρες αντιστάθηκαν. Ήταν άλλη μια ήττα του νεοφιλελευθερισμού. Και η μεγαλύτερη ήττα του είναι η τωρινή κρίση. Οπωσδήποτε, αυτό που θα συμβεί είναι ότι θα έχουμε μεγαλύτερο έλεγχο της οικονομίας. Αλλά το πόσο μεγαλύτερο, αυτό εξαρτάται από το βάθος και τη διάρκεια της κρίσης. Δεν βιώνουμε το τέλος του καπιταλισμού, αλλά μια σοβαρή εξασθένηση της νεοφιλελεύθερης εκδοχής του. Την ίδια στιγμή, το νέο είναι η άνοδος των χωρών μεσαίου εισοδήματος - Βραζιλία, Ρωσία, Ινδία και Κίνα. Είναι πλέον ξεκάθαρο ότι βρίσκονται σε σημαντικό στάδιο ανάπτυξης».
Η άνοδος των χωρών μεσαίου εισοδήματος τι σημαίνει για την παγκόσμια οικονομία;
«Γενικά σημαίνει στροφή προς περισσότερο πολυμερή κατανομή της εξουσίας. Η διαδικασία μόλις ξεκίνησε, αλλά είναι φανερό ότι θα συνεχιστεί. Οι ΗΠΑ παύουν να είναι η μόνη αυτοκρατορική δύναμη στον κόσμο. Για την παγκόσμια οικονομία, τώρα, σημαίνει περισσότερο πολυμερές σύστημα ελέγχου και ρυθμίσεων. Και νομίζω ότι, ίσως σε είκοσι χρόνια, το δολάριο θα πάψει να είναι το αποθεματικό νόμισμα του κόσμου και στη θέση του θα έχουμε ένα καλάθι νομισμάτων. Κατά τα άλλα, όμως, δεν βλέπω να υπάρχει κάτι άλλο στον ορίζοντα εκτός από τον καπιταλισμό. Μόνο που θα είναι περισσότερο ελεγχόμενος. Εξάλλου, υπάρχουν πολύ σημαντικές διαφορές ανάμεσα στον ιαπωνικό, τον αμερικανικό, τον σουηδικό καπιταλισμό... Διαφορές που δεν βλέπω κανένα λόγο να πάψουν να υπάρχουν».
Πέρα από την οικονομία, τι μπορεί να σημαίνει η άνοδος αυτών των χωρών για την κατάσταση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στον κόσμο;
«Απέχουμε πολύ από το να δούμε να γίνονται σεβαστά τα ανθρώπινα δικαιώματα σε όλο τον κόσμο. Και θα συνεχίσουμε να απέχουμε. Είναι ιδιαίτερα ουτοπικό να περιμένουμε ότι μπορούμε να επηρεάσουμε την κατάσταση σε χώρες που διοικούνται από τοπικές κυβερνήσεις. Ηταν λάθος των ΗΠΑ να θεωρούν ότι μπορούν να χρησιμοποιήσουν στρατιωτική δύναμη για να μπουν σε μια χώρα και να της λύσουν τα προβλήματα. Τα τελευταία είκοσι χρόνια έχουμε δει πόσο αποτυχημένη υπήρξε αυτή η τακτική. Οι συγκρούσεις, οι διώξεις και τα βασανιστήρια θα συνεχίσουν να υπάρχουν, είναι μέρος της ανθρώπινης κατάστασης. Κάνουμε ό,τι μπορούμε αλλά αυτό που μπορούμε δεν είναι αρκετό. Χρειαζόμαστε πιο εντατική διεθνή συνεργασία. Πάνω απ' όλα στο θέμα του περιβάλλοντος - θα συνεργαστούμε ή θα αφήσουμε τον πλανήτη να καταστραφεί. Γιατί η οικονομική κρίση δεν είναι τίποτε μπροστά στην περιβαλλοντική, που είναι το μεγαλύτερό μας πρόβλημα. Από αυτήν την άποψη, η άνοδος της Βραζιλίας, της Ινδίας, της Κίνας και της Ρωσίας είναι θετική εξέλιξη».
Γιατί;
«Διότι η Κίνα, για παράδειγμα, θα κληθεί να παίξει πιο ενεργό ρόλο στις διεθνείς συμφωνίες για τον έλεγχο του κεφαλαίου, πράγμα που σημαίνει ότι σταδιακά θα δούμε και περισσότερες διεθνείς συνεργασίες για τη λύση του περιβαλλοντικού προβλήματος - έτσι ελπίζουμε».
Το έθνος-κράτος διατηρεί ακέραια τη δύναμη και τον ρόλο του στην εποχή της παγκοσμιοποίησης;
«Το έθνος-κράτος επιβιώνει, ναι. Είδαμε ότι η άνοδός του συνδέεται με την άνοδο του καπιταλισμού. Ο Μαρξ θεωρούσε ότι οι τάξεις είναι υπερεθνικές. Αλλά όταν το κίνημα της εργατικής τάξης σημείωσε άνοδο, απευθύνθηκε σε εκείνο το πολιτικό επίπεδο που ήταν σε θέση να επηρεάσει, δηλαδή στο έθνος-κράτος που ενδυναμώθηκε. Ετσι οι τάξεις εθνικοποιήθηκαν και αυτή είναι μια διαδικασία που συνεχίζεται. Σήμερα δεν αποδυναμώνεται το έθνος-κράτος. Μάλιστα, η παγκοσμιοποίησή του είναι μέρος της παγκοσμιοποίησης. Υπάρχουν σήμερα στον κόσμο 192 εθνικά κράτη - τουλάχιστον τόσα είναι αυτά που ισχυρίζονται ότι είναι τέτοια, γιατί υπάρχουν ορισμένα ανάμεσά τους που δεν έχουν κανέναν έλεγχο στο έδαφός τους. Στο μεταξύ, η τάση του καπιταλισμού να διαπερνάει τα όρια που θέτουν τα εθνικά κράτη αντιφάσκει με την ανάγκη του να υπόκειται σε ρυθμίσεις, κάτι που τελικά τον καθιστά περισσότερο εθνικό».
Τα κόμματα της άκρας δεξιάς σημειώνουν άνοδο παντού στην Ευρώπη. Θεωρείτε ότι καθώς θα βαθαίνει η οικονομική κρίση, μπορεί να δούμε να αυξάνουν κι άλλο τη δύναμη και την επιρροή τους;
«Οχι, δεν το φοβάμαι. Αν η κρίση επιμείνει, τα εναλλακτικά κόμματα γενικώς μπορεί να κερδίσουν μερικές παραπάνω ψήφους, ώς εκεί. Αλλά η άνοδος των κομμάτων της άκρας δεξιάς είναι παροδικό φαινόμενο. Δεν θα δούμε να εξελίσσονται σε σοβαρή πολιτική δύναμη, όπως είχε γίνει την περίοδο του Μεσοπολέμου. Τότε, οι χώρες που είχαν φιλελεύθερη δημοκρατία ήδη πριν από τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο, πέρασαν την οικονομική κρίση αντιμετωπίζοντας όλα τα προβλήματα μέσα στο πλαίσιο των δομών της φιλελεύθερης δημοκρατίας. Εκείνο που έγινε ήταν ότι έπεσαν οι κυβερνήσεις και τα κόμματα της αντιπολίτευσης που ήρθαν στην εξουσία κυβέρνησαν τηρώντας όλους τους κανόνες της δημοκρατίας. Πρόβλημα είχαν οι χώρες που δεν είχαν προλάβει να θεμελιώσουν στέρεους δημοκρατικούς θεσμούς - μεταξύ τους και η Ελλάδα. Επίσης, ο φασισμός ήταν μια αυθεντική ιδεολογία που κάλυπτε όλους τους τομείς, από την παιδεία έως τις σχέσεις των φύλων. Ενώ σήμερα τα κόμματα της άκρας δεξιάς έχουν ένα θέμα - την εισροή μεταναστών. Και βέβαια όλοι ισχυρίζονται ότι είναι δημοκράτες. Στην εποχή μας, πάντως, στο μεγαλύτερο κομμάτι της Ευρώπης η φιλελεύθερη δημοκρατία και η σοσιαλδημοκρατία είναι καλά εμπεδωμένες. Από τη στιγμή που σταθεροποιείται, η δημοκρατία είναι πολύ καλό σύστημα για την αντιμετώπιση των κρίσεων».
Η απόφαση του Ομπάμα να δώσει στη δημοσιότητα τα στοιχεία για τα βασανιστήρια που χρησιμοποίησε η CIA, κατά την ανάκριση υπόπτων για τρομοκρατική δράση, ήταν καλή στρατηγική κίνηση;
«Ναι. Ταυτόχρονα ήταν μια ένδειξη ότι δεν έχει τη δύναμη να πάει μέχρι το τέρμα, ότι δοκιμάζει τις αντιδράσεις. Γιατί δεν θέλει να υποστηρίξει αυτούς που επιθυμούν τη δίωξη του Τσένι ή της Κοντολίζα Ράις, η οποία προσωπικά ενέκρινε τη χρήση βασανιστηρίων. Δεν θέλει να ξύσει παλιές πληγές. Το τι ακριβώς θα γίνει, όμως, με το Γκουαντάναμο, δεν είναι σαφές. Γιατί κυκλοφορούν φήμες ότι μπορεί να διεξαχθούν ακόμη μερικές δίκες. Υπάρχουν κρατούμενοι για την ενοχή των οποίων έχουν πολύ σοβαρές υποψίες. Αλλά δεν μπορούν να τους δικάσουν στις ΗΠΑ, γιατί βάσει του αμερικανικού νόμου δεν γίνονται δεκτά αποδεικτικά στοιχεία που προέκυψαν σε ανάκριση με τη χρήση βασανιστηρίων. Τους φαντάζομαι να ξύνουν το κεφάλι τους και να αναρωτιούνται τι μπορούν πια να κάνουν... να πασχίζουν να βγάλουν άκρη...».
* Ο Α' τόμος «Οι πηγές της κοινωνικής εξουσίας - Μια ιστορία της εξουσίας από τις αρχές ώς το 1760 μ.Χ.» κυκλοφορεί σε μετ. Γ. Καράμπελα, επιμ. Αλ. Κιουπκιολή, με επίμετρο Μ. Μαραγκουδάκη. Ο Β' τόμος, «Η ανάπτυξη των τάξεων και των εθνών-κρατών 1760-1914» κυκλοφορεί σε μετάφραση Αλέξανδρου Κιουπκιολή. Και τα δύο από τις εκδόσεις «Πόλις». Στα ελληνικά κυκλοφορεί επίσης το έργο του «Κράτη, πόλεμος και καπιταλισμός» (εκδ. «Κριτική», 2006).
ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ 09/05/2009
ΚΑΤΕΡΙΝΑ ΟΙΚΟΝΟΜΑΚΟΥ
Η πρώτη αντίδραση εμπρός στο δίτομο -μέχρι στιγμής- έργο του Μαν είναι κάτι ανάμεσα στο δέος και την προκαταβολική παραίτηση.
Πρόκειται, όμως, για ένα από τα σπουδαιότερα κείμενα της εποχής μας, οπότε η αναγνωστική πρόκληση μόνο αμελητέα δεν είναι. Το συγκεκριμένο έργο συνεχίζει την παράδοση της «μεγάλης θεωρίας» και συνομιλεί με τη σκέψη του Μαρξ, του Βέμπερ και άλλων κορυφαίων του κοινωνιολογικού στοχασμού. Εκείνο που εξαρχής διαχωρίζει τη θεώρηση του Μαν για τον κόσμο είναι ότι ο 67χρονος Βρετανός δεν βλέπει μία και ενιαία κοινωνία, αλλά υποστηρίζει ότι οι κοινωνίες αποτελούνται από πολλαπλά αλληλοεπικαλυπτόμενα και διασταυρούμενα κοινωνιο-χωρικά δίκτυα εξουσίας. Τέτοια μεγάλα δίκτυα είναι οι τέσσερις μείζονες πηγές της κοινωνικής εξουσίας: η ιδεολογική, η οικονομική, η στρατιωτική και η πολιτική.
Στον πρώτο τόμο, ο Μαν ερευνά τις σχέσεις εξουσίας από τις νεολιθικές κοινωνίες έως τη Μεγάλη Βρετανία του 18ου αιώνα, λίγο πριν η Βιομηχανική Επανάσταση αλλάξει τον κόσμο. Από εκεί ξεκινάει ο δεύτερος τόμος, που φτάνει έως το 1914. Σήμερα, ο καθηγητής Κοινωνιολογίας στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια, εργάζεται πάνω στον τρίτο τόμο, που αφορά τον περισσότερο περίπλοκο 20ό και την αυγή του 21ου αιώνα - «η αφήγηση θα φτάνει έως τη χρονιά που θα το ολοκληρώνω, μάλλον το 2010». Και θα έχει υπότιτλο «Παγκοσμιοποιήσεις». Γιατί ο πληθυντικός; «Η παγκοσμιοποίηση είναι μια ιδιαίτερα περίπλοκη διαδικασία, που περιλαμβάνει την παγκοσμιοποίηση όλων των εξουσιών».
Πόσο σοβαρή είναι η κρίση του καπιταλιστικού συστήματος την εποχή των παγκοσμιοποιήσεων; Με δεδομένο ότι ο καπιταλισμός διαμόρφωσε τις σχέσεις ανάμεσα στα δίκτυα εξουσίας, τις κοινωνικές τάξεις και κατ' επέκταση τον κόσμο όπως τον γνωρίζουμε, υπάρχει περίπτωση να είμαστε στο ξεκίνημα μιας νέας εποχής, όπου θα δούμε να μετασχηματίζεται το δίκτυο των εξουσιών;
«Θα έλεγα ότι από την περίοδο της βιομηχανικής επανάστασης -ή μάλλον λίγο πριν από τη βιομηχανική επανάσταση- είχαμε δυο εξουσίες να αλληλεπιδρούν. Από τη μια μεριά τον καπιταλισμό με τις κοινωνικές τάξεις και από την άλλη, τα εθνικά κράτη. Η μια ήταν βασικά οικονομική, η άλλη πολιτική, αλλά κάποια περίοδο υπήρξε ταυτόχρονα και στρατιωτική. Νομίζω, λοιπόν, ότι δεν μπορεί κανείς να μιλήσει για τον καπιταλισμό χωρίς ταυτόχρονα να αναφερθεί στο έθνος - κράτος. Προφανώς, όσον αφορά την οικονομία, ο καπιταλισμός κατέστη κυρίαρχος. Στο πρώτο μισό του 20ού αιώνα υπήρχαν οι εναλλακτικές δυνατότητες του σοσιαλισμού και του φασισμού, που όμως έχασαν την ισχύ τους. Ο φασισμός κατέρρευσε, ενώ ο σοσιαλισμός, με μετριασμένες τις αρχικές προσδοκίες, επιβίωσε με τη μορφή της σοσιαλδημοκρατίας - αυτό έγινε σκοπίμως. Τώρα, ο καπιταλισμός πάντα περνούσε κάποιες κρίσεις. Πολλοί συγκρίνουν την κρίση που σήμερα βιώνουμε με την παγκόσμια οικονομική ύφεση του 1929. Δεν είναι ακόμη τόσο σοβαρή, βέβαια, αλλά κανείς δεν ξέρει πώς μπορεί να εξελιχθεί η κατάσταση σε ένα χρόνο. Η αντίδραση στην κρίση του '29 ήταν ένα πιο ελεγχόμενο είδος καπιταλισμού. Αυτό εκφράστηκε με μεγαλύτερη κρατική ανάμιξη, κεϋνσιανισμό και στη συνέχεια, μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, με το Μπρέτον Γουντς, που συγκρατούσε την ποσότητα του κεφαλαίου στο χρηματοοικονομικό σύστημα. Και τις τελευταίες δεκαετίες, κάναμε μια νεο-φιλελεύθερη στροφή».
Η οποία λέτε ότι απέτυχε; Αν είναι έτσι, τι νέο έρχεται;
«Ναι, αυτό που βλέπουμε είναι η αποτυχία της νεοφιλελεύθερης εκδοχής του καπιταλισμού. Βέβαια στην πραγματικότητα έχουν μεσολαβήσει κι άλλες κρίσεις. Είδαμε την αποτυχία του νεοφιλελεύθερου μοντέλου στα διαρθρωτικά προγράμματα προσαρμογής που επιβλήθηκαν σε πολύ φτωχές, υπερχρεωμένες χώρες. Εκεί όπου ο νεοφιλελευθερισμός μπορούσε να επιβληθεί. Οσον αφορά το ελεύθερο εμπόριο, από το 2002 ο Παγκόσμιος Οργανισμός Εμπορίου έχει παγώσει κάθε συμφωνία. Οι φτωχότερες, καθώς και οι μεσαίου εισοδήματος, χώρες αντιστάθηκαν. Ήταν άλλη μια ήττα του νεοφιλελευθερισμού. Και η μεγαλύτερη ήττα του είναι η τωρινή κρίση. Οπωσδήποτε, αυτό που θα συμβεί είναι ότι θα έχουμε μεγαλύτερο έλεγχο της οικονομίας. Αλλά το πόσο μεγαλύτερο, αυτό εξαρτάται από το βάθος και τη διάρκεια της κρίσης. Δεν βιώνουμε το τέλος του καπιταλισμού, αλλά μια σοβαρή εξασθένηση της νεοφιλελεύθερης εκδοχής του. Την ίδια στιγμή, το νέο είναι η άνοδος των χωρών μεσαίου εισοδήματος - Βραζιλία, Ρωσία, Ινδία και Κίνα. Είναι πλέον ξεκάθαρο ότι βρίσκονται σε σημαντικό στάδιο ανάπτυξης».
Η άνοδος των χωρών μεσαίου εισοδήματος τι σημαίνει για την παγκόσμια οικονομία;
«Γενικά σημαίνει στροφή προς περισσότερο πολυμερή κατανομή της εξουσίας. Η διαδικασία μόλις ξεκίνησε, αλλά είναι φανερό ότι θα συνεχιστεί. Οι ΗΠΑ παύουν να είναι η μόνη αυτοκρατορική δύναμη στον κόσμο. Για την παγκόσμια οικονομία, τώρα, σημαίνει περισσότερο πολυμερές σύστημα ελέγχου και ρυθμίσεων. Και νομίζω ότι, ίσως σε είκοσι χρόνια, το δολάριο θα πάψει να είναι το αποθεματικό νόμισμα του κόσμου και στη θέση του θα έχουμε ένα καλάθι νομισμάτων. Κατά τα άλλα, όμως, δεν βλέπω να υπάρχει κάτι άλλο στον ορίζοντα εκτός από τον καπιταλισμό. Μόνο που θα είναι περισσότερο ελεγχόμενος. Εξάλλου, υπάρχουν πολύ σημαντικές διαφορές ανάμεσα στον ιαπωνικό, τον αμερικανικό, τον σουηδικό καπιταλισμό... Διαφορές που δεν βλέπω κανένα λόγο να πάψουν να υπάρχουν».
Πέρα από την οικονομία, τι μπορεί να σημαίνει η άνοδος αυτών των χωρών για την κατάσταση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στον κόσμο;
«Απέχουμε πολύ από το να δούμε να γίνονται σεβαστά τα ανθρώπινα δικαιώματα σε όλο τον κόσμο. Και θα συνεχίσουμε να απέχουμε. Είναι ιδιαίτερα ουτοπικό να περιμένουμε ότι μπορούμε να επηρεάσουμε την κατάσταση σε χώρες που διοικούνται από τοπικές κυβερνήσεις. Ηταν λάθος των ΗΠΑ να θεωρούν ότι μπορούν να χρησιμοποιήσουν στρατιωτική δύναμη για να μπουν σε μια χώρα και να της λύσουν τα προβλήματα. Τα τελευταία είκοσι χρόνια έχουμε δει πόσο αποτυχημένη υπήρξε αυτή η τακτική. Οι συγκρούσεις, οι διώξεις και τα βασανιστήρια θα συνεχίσουν να υπάρχουν, είναι μέρος της ανθρώπινης κατάστασης. Κάνουμε ό,τι μπορούμε αλλά αυτό που μπορούμε δεν είναι αρκετό. Χρειαζόμαστε πιο εντατική διεθνή συνεργασία. Πάνω απ' όλα στο θέμα του περιβάλλοντος - θα συνεργαστούμε ή θα αφήσουμε τον πλανήτη να καταστραφεί. Γιατί η οικονομική κρίση δεν είναι τίποτε μπροστά στην περιβαλλοντική, που είναι το μεγαλύτερό μας πρόβλημα. Από αυτήν την άποψη, η άνοδος της Βραζιλίας, της Ινδίας, της Κίνας και της Ρωσίας είναι θετική εξέλιξη».
Γιατί;
«Διότι η Κίνα, για παράδειγμα, θα κληθεί να παίξει πιο ενεργό ρόλο στις διεθνείς συμφωνίες για τον έλεγχο του κεφαλαίου, πράγμα που σημαίνει ότι σταδιακά θα δούμε και περισσότερες διεθνείς συνεργασίες για τη λύση του περιβαλλοντικού προβλήματος - έτσι ελπίζουμε».
Το έθνος-κράτος διατηρεί ακέραια τη δύναμη και τον ρόλο του στην εποχή της παγκοσμιοποίησης;
«Το έθνος-κράτος επιβιώνει, ναι. Είδαμε ότι η άνοδός του συνδέεται με την άνοδο του καπιταλισμού. Ο Μαρξ θεωρούσε ότι οι τάξεις είναι υπερεθνικές. Αλλά όταν το κίνημα της εργατικής τάξης σημείωσε άνοδο, απευθύνθηκε σε εκείνο το πολιτικό επίπεδο που ήταν σε θέση να επηρεάσει, δηλαδή στο έθνος-κράτος που ενδυναμώθηκε. Ετσι οι τάξεις εθνικοποιήθηκαν και αυτή είναι μια διαδικασία που συνεχίζεται. Σήμερα δεν αποδυναμώνεται το έθνος-κράτος. Μάλιστα, η παγκοσμιοποίησή του είναι μέρος της παγκοσμιοποίησης. Υπάρχουν σήμερα στον κόσμο 192 εθνικά κράτη - τουλάχιστον τόσα είναι αυτά που ισχυρίζονται ότι είναι τέτοια, γιατί υπάρχουν ορισμένα ανάμεσά τους που δεν έχουν κανέναν έλεγχο στο έδαφός τους. Στο μεταξύ, η τάση του καπιταλισμού να διαπερνάει τα όρια που θέτουν τα εθνικά κράτη αντιφάσκει με την ανάγκη του να υπόκειται σε ρυθμίσεις, κάτι που τελικά τον καθιστά περισσότερο εθνικό».
Τα κόμματα της άκρας δεξιάς σημειώνουν άνοδο παντού στην Ευρώπη. Θεωρείτε ότι καθώς θα βαθαίνει η οικονομική κρίση, μπορεί να δούμε να αυξάνουν κι άλλο τη δύναμη και την επιρροή τους;
«Οχι, δεν το φοβάμαι. Αν η κρίση επιμείνει, τα εναλλακτικά κόμματα γενικώς μπορεί να κερδίσουν μερικές παραπάνω ψήφους, ώς εκεί. Αλλά η άνοδος των κομμάτων της άκρας δεξιάς είναι παροδικό φαινόμενο. Δεν θα δούμε να εξελίσσονται σε σοβαρή πολιτική δύναμη, όπως είχε γίνει την περίοδο του Μεσοπολέμου. Τότε, οι χώρες που είχαν φιλελεύθερη δημοκρατία ήδη πριν από τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο, πέρασαν την οικονομική κρίση αντιμετωπίζοντας όλα τα προβλήματα μέσα στο πλαίσιο των δομών της φιλελεύθερης δημοκρατίας. Εκείνο που έγινε ήταν ότι έπεσαν οι κυβερνήσεις και τα κόμματα της αντιπολίτευσης που ήρθαν στην εξουσία κυβέρνησαν τηρώντας όλους τους κανόνες της δημοκρατίας. Πρόβλημα είχαν οι χώρες που δεν είχαν προλάβει να θεμελιώσουν στέρεους δημοκρατικούς θεσμούς - μεταξύ τους και η Ελλάδα. Επίσης, ο φασισμός ήταν μια αυθεντική ιδεολογία που κάλυπτε όλους τους τομείς, από την παιδεία έως τις σχέσεις των φύλων. Ενώ σήμερα τα κόμματα της άκρας δεξιάς έχουν ένα θέμα - την εισροή μεταναστών. Και βέβαια όλοι ισχυρίζονται ότι είναι δημοκράτες. Στην εποχή μας, πάντως, στο μεγαλύτερο κομμάτι της Ευρώπης η φιλελεύθερη δημοκρατία και η σοσιαλδημοκρατία είναι καλά εμπεδωμένες. Από τη στιγμή που σταθεροποιείται, η δημοκρατία είναι πολύ καλό σύστημα για την αντιμετώπιση των κρίσεων».
Η απόφαση του Ομπάμα να δώσει στη δημοσιότητα τα στοιχεία για τα βασανιστήρια που χρησιμοποίησε η CIA, κατά την ανάκριση υπόπτων για τρομοκρατική δράση, ήταν καλή στρατηγική κίνηση;
«Ναι. Ταυτόχρονα ήταν μια ένδειξη ότι δεν έχει τη δύναμη να πάει μέχρι το τέρμα, ότι δοκιμάζει τις αντιδράσεις. Γιατί δεν θέλει να υποστηρίξει αυτούς που επιθυμούν τη δίωξη του Τσένι ή της Κοντολίζα Ράις, η οποία προσωπικά ενέκρινε τη χρήση βασανιστηρίων. Δεν θέλει να ξύσει παλιές πληγές. Το τι ακριβώς θα γίνει, όμως, με το Γκουαντάναμο, δεν είναι σαφές. Γιατί κυκλοφορούν φήμες ότι μπορεί να διεξαχθούν ακόμη μερικές δίκες. Υπάρχουν κρατούμενοι για την ενοχή των οποίων έχουν πολύ σοβαρές υποψίες. Αλλά δεν μπορούν να τους δικάσουν στις ΗΠΑ, γιατί βάσει του αμερικανικού νόμου δεν γίνονται δεκτά αποδεικτικά στοιχεία που προέκυψαν σε ανάκριση με τη χρήση βασανιστηρίων. Τους φαντάζομαι να ξύνουν το κεφάλι τους και να αναρωτιούνται τι μπορούν πια να κάνουν... να πασχίζουν να βγάλουν άκρη...».
* Ο Α' τόμος «Οι πηγές της κοινωνικής εξουσίας - Μια ιστορία της εξουσίας από τις αρχές ώς το 1760 μ.Χ.» κυκλοφορεί σε μετ. Γ. Καράμπελα, επιμ. Αλ. Κιουπκιολή, με επίμετρο Μ. Μαραγκουδάκη. Ο Β' τόμος, «Η ανάπτυξη των τάξεων και των εθνών-κρατών 1760-1914» κυκλοφορεί σε μετάφραση Αλέξανδρου Κιουπκιολή. Και τα δύο από τις εκδόσεις «Πόλις». Στα ελληνικά κυκλοφορεί επίσης το έργο του «Κράτη, πόλεμος και καπιταλισμός» (εκδ. «Κριτική», 2006).
ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ 09/05/2009
Κοινωνική Ευρώπη και οικονομική κρίση
Του ΘΕΟΔΩΡΟΥ ΣΑΚΕΛΛΑΡΟΠΟΥΛΟΥ
Το κοινωνικό έλλειμμα της Ευρωπαϊκής Ενωσης είναι γνωστό.
Το όραμα του κοινού ευρωπαϊκού κοινωνικού χώρου δεν έχει προχωρήσει στην ουσία. Οι όποιες πολιτικές απασχόλησης και κοινωνικής προστασίας σε ευρωπαϊκό επίπεδο, με ελάχιστες εξαιρέσεις, είτε διευκολύνουν την οικονομική ενοποίηση είτε αποτελούν εθελοντικό συντονισμό εθνικών πολιτικών χωρίς δεσμευτική ισχύ είτε είναι απλώς διακηρύξεις. Η Συνθήκη της Λισσαβώνας δεν τόλμησε να θίξει τα μεγάλα κοινωνικά θέματα. Η επικυριαρχία της νεοφιλελεύθερης οικονομικής ιδεολογίας και πρακτικής στην ευρωπαϊκή οικοδόμηση δεν άφησε πολλά περιθώρια κοινωνικής παρέμβασης.
Είναι όμως αναγκαία η Κοινωνική Ευρώπη; - θα ρωτήσει ένας καλόπιστος πολίτης. Από τη στιγμή που υπάρχουν εθνικά κοινωνικά κράτη, ποια ανάγκη υπάρχει για υπερεθνικές κοινωνικές ρυθμίσεις, για υπερεθνική αναδιανομή του ευρωπαϊκού πλούτου; Η απάντηση είναι απλή: Η ίδια η ευρωπαϊκή ενοποίηση χρειάζεται μια διαρκή νομιμοποίηση για να προχωρήσει. Αυτή η νομιμοποίηση δεν μπορεί να δοθεί παρά μόνο από τους Ευρωπαίους πολίτες και μόνο στη βάση των κοινών κοινωνικών δικαιωμάτων. Η κοινωνική ιδιότητα του Ευρωπαίου πολίτη είναι, επομένως, όρος και προϋπόθεση της οικονομικής ενοποίησης. Αποτελεί συν-ιδρυτικό στοιχείο της επιδιωκόμενης κοινής ευρωπαϊκής ταυτότητας.
Πώς μπορεί να προχωρήσει η οικοδόμηση της κοινωνικής Ευρώπης την εποχή της κρίσης; Οι πρόσθετες οικονομικές δυσκολίες δεν παρεμποδίζουν ή αναβάλλουν άραγε αυτόν τον στόχο, όπως υποστηρίζουν οι νεοφιλελεύθεροι; Τούτο εξαρτάται από τους στόχους που θα θέσουμε και τη διαθεσιμότητα των μέσων που θα χρησιμοποιηθούν. Είναι ευνόητο ότι η οικοδόμηση ενός ευρωπαϊκού κοινωνικού κράτους στο πρότυπο των εθνικών είναι αδύνατη σήμερα. Επιβάλλεται, επομένως, η επιλογή προτεραιοτήτων. Πολιτικές απασχόλησης και πολιτικές προστασίας των αδυνάτων και θυμάτων της κρίσης είναι οι δύο κρίσιμες κατευθύνσεις, στις οποίες πρέπει να επικεντρώσουν οι Ευρωπαίοι πολιτικοί το ενδιαφέρον τους. Αυτές οι δύο πολιτικές πρέπει ν' αποκτήσουν πανευρωπαϊκό χαρακτήρα και να συμπληρώσουν τις αντίστοιχες εθνικές πολιτικές. Αλλες ευρωπαϊκές κοινωνικές πρωτοβουλίες μπορούν να περιμένουν καλύτερες ημέρες.
Αλλά η πραγματικά καινοτομική προσέγγιση αφορά τα μέσα που θα χρησιμοποιηθούν για την επίτευξη των δύο αυτών στόχων. Η προσήλωση στο δεδομένο Σύμφωνο Σταθερότητας, τη δημοσιονομική πειθαρχία και τη νομισματική αυστηρότητα δεν μπορούν να συμβάλουν στο ξεπέρασμα της κρίσης και στην άσκηση κοινωνικών πολιτικών. Εκφράζουν παρωχημένες αντιλήψεις της εποχής του νεοφιλελευθερισμού που προηγήθηκε και που εξάντλησαν τη δυναμική τους. Η σημερινή πραγματικότητα επιβάλλει την «εύκολη» και «άφθονη» χρηματοδότηση των μικρών και μεσαίων επιχειρήσεων, τη διάθεση μεγάλων κονδυλίων και πόρων για την επέκταση της απασχόλησης και την εφαρμογή πολιτικών προστασίας των αδυνάτων. Το φθηνό χρήμα, τα δημόσια ελλείμματα, το δημόσιο χρέος, ακόμη και ένας ελεγχόμενος πληθωρισμός δεν πρέπει να φοβίζουν όταν πρόκειται να αντιμετωπιστούν κοινωνικά προβλήματα, να διαφυλαχθεί η κοινωνική ειρήνη και να προστατευθεί ο παραγωγικός ιστός. Η οικονομική ιστορία του 20ού αιώνα έχει προσφέρει πολλά θετικά τέτοια παραδείγματα.
Ωστόσο, τα προβλήματα της κοινωνικής Ευρώπης την εποχή της κρίσης δεν μπορούν να αντιμετωπιστούν αποτελεσματικά παρά μόνο στο πλαίσιο μιας πολιτικής Ευρώπης. Μιας πολιτικής ομοσπονδίας, που δεν θα έχει τις θεσμικές, δημοσιονομικές, πολιτικές και κοινωνικές αγκυλώσεις του σημερινού διακυβερνητικού μορφώματος. Μιας ομόσπονδης Ευρώπης, με ισχυρή εκτελεστική, νομοθετική και φορολογική εξουσία, που θα μπορεί να προβαίνει σε πανευρωπαϊκές οικονομικές και κοινωνικές ρυθμίσεις και να ασκεί κεντρική αναδιανεμητική πολιτική. Ας μην ξεχνάμε ότι οι μεγάλες πολιτικές, κρατικές, οικονομικές και κοινωνικές μεταρρυθμίσεις στην Ιστορία δρομολογήθηκαν σε εποχές μεγάλων κρίσεων. Σε τέτοιες εποχές, που τα τεράστια κοινωνικά προβλήματα απειλούν την κοινωνική συνοχή, αναλαμβάνονται και εφαρμόζονται μεταρρυθμιστικές πρωτοβουλίες που σαρώνουν ιδεολογικές και επιστημονικές ορθοδοξίες, παραδεδεγμένες πρακτικές και κατεστημένα συμφέροντα. Αυτές οι ιστορικές καμπές όμως δρομολογούνται μόνον από τολμηρούς πολιτικούς με ρηξικέλευθα προγράμματα.
ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ 09/05/2009
Το κοινωνικό έλλειμμα της Ευρωπαϊκής Ενωσης είναι γνωστό.
Το όραμα του κοινού ευρωπαϊκού κοινωνικού χώρου δεν έχει προχωρήσει στην ουσία. Οι όποιες πολιτικές απασχόλησης και κοινωνικής προστασίας σε ευρωπαϊκό επίπεδο, με ελάχιστες εξαιρέσεις, είτε διευκολύνουν την οικονομική ενοποίηση είτε αποτελούν εθελοντικό συντονισμό εθνικών πολιτικών χωρίς δεσμευτική ισχύ είτε είναι απλώς διακηρύξεις. Η Συνθήκη της Λισσαβώνας δεν τόλμησε να θίξει τα μεγάλα κοινωνικά θέματα. Η επικυριαρχία της νεοφιλελεύθερης οικονομικής ιδεολογίας και πρακτικής στην ευρωπαϊκή οικοδόμηση δεν άφησε πολλά περιθώρια κοινωνικής παρέμβασης.
Είναι όμως αναγκαία η Κοινωνική Ευρώπη; - θα ρωτήσει ένας καλόπιστος πολίτης. Από τη στιγμή που υπάρχουν εθνικά κοινωνικά κράτη, ποια ανάγκη υπάρχει για υπερεθνικές κοινωνικές ρυθμίσεις, για υπερεθνική αναδιανομή του ευρωπαϊκού πλούτου; Η απάντηση είναι απλή: Η ίδια η ευρωπαϊκή ενοποίηση χρειάζεται μια διαρκή νομιμοποίηση για να προχωρήσει. Αυτή η νομιμοποίηση δεν μπορεί να δοθεί παρά μόνο από τους Ευρωπαίους πολίτες και μόνο στη βάση των κοινών κοινωνικών δικαιωμάτων. Η κοινωνική ιδιότητα του Ευρωπαίου πολίτη είναι, επομένως, όρος και προϋπόθεση της οικονομικής ενοποίησης. Αποτελεί συν-ιδρυτικό στοιχείο της επιδιωκόμενης κοινής ευρωπαϊκής ταυτότητας.
Πώς μπορεί να προχωρήσει η οικοδόμηση της κοινωνικής Ευρώπης την εποχή της κρίσης; Οι πρόσθετες οικονομικές δυσκολίες δεν παρεμποδίζουν ή αναβάλλουν άραγε αυτόν τον στόχο, όπως υποστηρίζουν οι νεοφιλελεύθεροι; Τούτο εξαρτάται από τους στόχους που θα θέσουμε και τη διαθεσιμότητα των μέσων που θα χρησιμοποιηθούν. Είναι ευνόητο ότι η οικοδόμηση ενός ευρωπαϊκού κοινωνικού κράτους στο πρότυπο των εθνικών είναι αδύνατη σήμερα. Επιβάλλεται, επομένως, η επιλογή προτεραιοτήτων. Πολιτικές απασχόλησης και πολιτικές προστασίας των αδυνάτων και θυμάτων της κρίσης είναι οι δύο κρίσιμες κατευθύνσεις, στις οποίες πρέπει να επικεντρώσουν οι Ευρωπαίοι πολιτικοί το ενδιαφέρον τους. Αυτές οι δύο πολιτικές πρέπει ν' αποκτήσουν πανευρωπαϊκό χαρακτήρα και να συμπληρώσουν τις αντίστοιχες εθνικές πολιτικές. Αλλες ευρωπαϊκές κοινωνικές πρωτοβουλίες μπορούν να περιμένουν καλύτερες ημέρες.
Αλλά η πραγματικά καινοτομική προσέγγιση αφορά τα μέσα που θα χρησιμοποιηθούν για την επίτευξη των δύο αυτών στόχων. Η προσήλωση στο δεδομένο Σύμφωνο Σταθερότητας, τη δημοσιονομική πειθαρχία και τη νομισματική αυστηρότητα δεν μπορούν να συμβάλουν στο ξεπέρασμα της κρίσης και στην άσκηση κοινωνικών πολιτικών. Εκφράζουν παρωχημένες αντιλήψεις της εποχής του νεοφιλελευθερισμού που προηγήθηκε και που εξάντλησαν τη δυναμική τους. Η σημερινή πραγματικότητα επιβάλλει την «εύκολη» και «άφθονη» χρηματοδότηση των μικρών και μεσαίων επιχειρήσεων, τη διάθεση μεγάλων κονδυλίων και πόρων για την επέκταση της απασχόλησης και την εφαρμογή πολιτικών προστασίας των αδυνάτων. Το φθηνό χρήμα, τα δημόσια ελλείμματα, το δημόσιο χρέος, ακόμη και ένας ελεγχόμενος πληθωρισμός δεν πρέπει να φοβίζουν όταν πρόκειται να αντιμετωπιστούν κοινωνικά προβλήματα, να διαφυλαχθεί η κοινωνική ειρήνη και να προστατευθεί ο παραγωγικός ιστός. Η οικονομική ιστορία του 20ού αιώνα έχει προσφέρει πολλά θετικά τέτοια παραδείγματα.
Ωστόσο, τα προβλήματα της κοινωνικής Ευρώπης την εποχή της κρίσης δεν μπορούν να αντιμετωπιστούν αποτελεσματικά παρά μόνο στο πλαίσιο μιας πολιτικής Ευρώπης. Μιας πολιτικής ομοσπονδίας, που δεν θα έχει τις θεσμικές, δημοσιονομικές, πολιτικές και κοινωνικές αγκυλώσεις του σημερινού διακυβερνητικού μορφώματος. Μιας ομόσπονδης Ευρώπης, με ισχυρή εκτελεστική, νομοθετική και φορολογική εξουσία, που θα μπορεί να προβαίνει σε πανευρωπαϊκές οικονομικές και κοινωνικές ρυθμίσεις και να ασκεί κεντρική αναδιανεμητική πολιτική. Ας μην ξεχνάμε ότι οι μεγάλες πολιτικές, κρατικές, οικονομικές και κοινωνικές μεταρρυθμίσεις στην Ιστορία δρομολογήθηκαν σε εποχές μεγάλων κρίσεων. Σε τέτοιες εποχές, που τα τεράστια κοινωνικά προβλήματα απειλούν την κοινωνική συνοχή, αναλαμβάνονται και εφαρμόζονται μεταρρυθμιστικές πρωτοβουλίες που σαρώνουν ιδεολογικές και επιστημονικές ορθοδοξίες, παραδεδεγμένες πρακτικές και κατεστημένα συμφέροντα. Αυτές οι ιστορικές καμπές όμως δρομολογούνται μόνον από τολμηρούς πολιτικούς με ρηξικέλευθα προγράμματα.
ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ 09/05/2009
Από τον Αβραάμ Λίνκολν στον Μπαράκ Ομπάμα
Ενα «οδοιπορικό» με τον καθηγητή Αμερικανικής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια, Eric Foner
Του ΧΡΟΝΗ ΠΟΛΥΧΡΟΝΙΟΥ
Λατρεύεται από τους φοιτητές του και μισείται από τους ιδεολόγους της Δεξιάς, που θεωρούν το επιστημονικό του έργο αντιαμερικανικό.
Κάπως έτσι έχουν περιγράψει τα αμερικανικά μέσα τον Eric Foner, την πιο εξέχουσα αυθεντία στον τομέα της Αμερικανικής Ιστορίας στον κόσμο. Καθηγητής στην έδρα DeWitt Clinton του Πανεπιστημίου Κολούμπια και βραβευμένος με τα δύο πιο σημαντικά βραβεία διδασκαλίας, ο Eric Foner έχει επίσης διατελέσει καθηγητής Αμερικανικής Ιστορίας και Θεσμών στην έδρα Pitt στο Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ, καθηγητής Αμερικανικής Ιστορίας στην έδρα Harmsworth Professor στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, και Fulbright καθηγητής στο Πολιτειακό Πανεπιστήμιο της Μόσχας.
Ο Foner έχει γράψει σειρά σημαντικότατων βιβλίων για την αμερικανική ιστορία, που έχουν κυκλοφορήσει σε πολλές ξένες γλώσσες, συμμετέχει στη συντακτική επιτροπή του αμερικανικού προοδευτικού περιοδικού «The Nation» και αρθρογραφεί τακτικά στους «New York Times», στην «Washington Post», στους «Los Angeles Times» και στο «London Review of Books».
Η θέση που κατέχει ο Λίνκολν στην αμερικανική ιστορία είναι αναμφισβήτητα μοναδική. Διάφοροι ιστορικοί τον έχουν περιγράψει ως τον «μεγαλύτερο πρόεδρο στην αμερικανική ιστορία», «ο απελευθερωτής των μαύρων σκλάβων», και «μια πολιτική μεγαλοφυΐα». Εσείς, βέβαια, έχετε μελετήσει σε μεγάλο βάθος την πολιτική και το έργο του Λίνκολν και έχετε γράψει το πολυβραβευμένο βιβλίο με τίτλο «Ο Δικός μας Λίνκολν: Νέες Απόψεις για τον Λίνκολν και τον Κόσμο του». Πού τελειώνουν οι μύθοι και πού αρχίζει η πραγματικότητα όταν εξετάζουμε την ιστορική και πολιτική κληρονομιά του 16ου προέδρου των ΗΠΑ;
«Ο Λίνκολν θα είναι πάντα τυλιγμένος στο πέπλο του μύθου επειδή φαίνεται να επικυρώνει τα χαρακτηριστικά που οι Αμερικανοί θεωρούν ότι είναι βασικά στον εθνικό μας χαρακτήρα: ανήλθε στην εξουσία από ταπεινή καταγωγή, πιστοποιώντας μ' αυτό τον τρόπο ότι υπάρχουν ευκαιρίες για όλους στην αμερικανική κοινωνία. Ηταν ο "τίμιος Abe" που έπαιξε με τους κανόνες της καπιταλιστικής οικονομίας. Ηταν ένας πολιτικός που χρησιμοποίησε την εξουσία του για αδιαμφισβήτητα ηθικούς λόγους. Ολα αυτά είναι αληθινά, αλλά αποτελούν μόνο ένα μέρος της ιστορίας, όπως συμβαίνει συνήθως με τους περισσότερους μύθους. Οι απόψεις του για τη δουλεία, λόγου χάριν, δεν διέφεραν αρχικά από αυτές των υπολοίπων λευκών της εποχής του. Πίστευε στο διαχωρισμό των δύο φυλών και θεωρούσε την απέλαση των μαύρων επιτακτική ανάγκη. Αργότερα, όταν συνειδητοποίησε ότι οι μαύροι στην Αμερική θα συνυπήρχαν με τους λευκούς, κατανόησε πως έπρεπε να δοθεί λύση στο ζήτημα της δουλείας».
Δουλοκτημοσύνη και εμφύλιος
Στην επικρατούσα εκδοχή της αμερικανικής ιστορίας και αμερικανικής λαογραφίας, η δουλοκτημοσύνη θεωρείται ως η κύρια αιτία πίσω από τον αμερικανικό εμφύλιο πόλεμο. Πόσο α(να)κριβής είναι αυτή η εξήγηση για το ξέσπασμα του αμερικανικού εμφυλίου πολέμου;
«Ο Λίνκολν είπε στην ομιλία της δεύτερης ενθρόνισής του πως όλοι γνώριζαν ότι η δουλοκτημοσύνη ήταν η αιτία του εμφυλίου πολέμου. Αυτό ήταν προφανές για τους ανθρώπους εκείνης της εποχής. Πολύ αργότερα, όταν οι λευκοί Αμερικανοί επανασυνδέθηκαν γύρω από τη βάση της υποταγής των μαύρων, η δουλοκτημοσύνη κόπηκε τελείως από το αφήγημα και ο εμφύλιος πόλεμος εξελίχθηκε σε μια μάχη για τα δικαιώματα των πολιτειών, ή τους δασμούς, ή για κάποιο άλλο ζήτημα. Δίχως τη δουλοκτημοσύνη, ο εμφύλιος πόλεμος είναι αδιανόητος. Ο εμφύλιος πόλεμος επαναπροσδιόρισε την έννοια της ελευθερίας και εξέτεινε τα δικαιώματα προς αυτήν με πολύ έντονους και ουσιαστικούς τρόπους».
Η εποχή μετά τον εμφύλιο πόλεμο δεν βελτίωσε απαραιτήτως τις συνθήκες των μαύρων. Ηταν ο ρατσισμός, οι ιδιαιτερότητες του αμερικανικού καπιταλισμού, ένας συνδυασμός των δύο αυτών παραγόντων, ή ακόμα και κάτι άλλο, για το ότι Αμερική συνέχισε να είναι χωρισμένη σε μαύρους και λευκούς μέχρι και πρόσφατα;
«Αμέσως μετά τον εμφύλιο πόλεμο, οι ΗΠΑ βίωσαν την εποχή της Ανοικοδόμησης, όπου οι μαύροι σημείωσαν τεράστια πρόοδο σε αστικά και πολιτικά δικαιώματα. Αλλά η πολιτική επανάσταση δεν συνοδευόταν με μια οικονομική επανάσταση. Οι πρώην σκλάβοι παρέμειναν οικονομικά εξαρτώμενοι από τους λευκούς νοτίους. Εκτός αυτού, ο Βορράς υποχώρησε από τη δέσμευσή του προς την ισότητα και μια μεγάλη χρονική περίοδος ακολούθησε, όπου οι μαύροι ήταν πολίτες δεύτερης κατηγορίας. Η άμεση αιτία ήταν ο ρατσισμός του Νότου, αλλά ο Βορράς ενέδωσε σ' αυτή την εξέλιξη. Δεν είμαι βέβαιος ότι ο καπιταλισμός είχε πολλά να κάνει ή με τη μια ή με την άλλη εξέλιξη -ο καπιταλισμός μπορεί εύκολα να συνυπάρξει και με τη φυλετική ανισότητα και με τα ίσα δικαιώματα».
Ο Ομπάμα έτρεφε πάντα ένα βαθύ θαυμασμό για τον Λίνκολν και φαίνεται να ταυτίζεται τόσο πολύ μαζί του, που ένα μεγάλο μέρος των μέσων ήδη απεικονίζουν τον Ομπάμα ως τον νέο Λίνκολν. Υποθέτοντας ότι μπορούν να γίνουν συγκρίσεις, με δεδομένες τις τεράστιες διαφορές στις ιστορικές συνθήκες και επιλογές, υπάρχουν σημαντικές πολιτικές και ιστορικές ομοιότητες μεταξύ του 16ου και του 44ου προέδρου των ΗΠΑ που να δίνουν έστω κάποια ισχύ στην αξίωση ότι ο Ομπάμα είναι, έστω και συμβολικά, ένας νέος Λίνκολν;
«Φυσικά το γεγονός ότι ο Ομπάμα είναι ο πρώτος μαύρος πρόεδρος των ΗΠΑ τον συνδέει συμβολικά με τον Λίνκολν, τον απελευθερωτή. Και οι δύο ήταν από το Ιλινόις, ανήλθαν και οι δύο σε περίοπτη θέση λόγω ευγλωττίας και ρητορικής, δίχως πρώην επιτυχίες στην εθνική πολιτική. Εκτός από αυτά, νομίζω ότι όποιες άλλες συγκρίσεις είναι αρκετά ανιστόρητες».
Υπάρχει αναζωπύρωση της αμερικανικής δημοκρατίας; Αν ναι, κατά πόσο αυτό οφείλεται στις ελπίδες που δημιουργήθηκαν στη συνείδηση των Αμερικανών πολιτών εξαιτίας της ανόδου του Ομπάμα στην κορυφή του πολιτικού συστήματος, ύστερα μάλιστα από 8 καταστροφικά χρόνια πολιτικής του Μπους;
«Νομίζω ότι οι Αμερικανοί καταπιάνονται πλέον πολύ περισσότερο με την πολιτική και έχουν σε υψηλότερη εκτίμηση τον πρόεδρό τους, απ' ό,τι στο πρόσφατο παρελθόν. Εν μέρει αυτό είναι μια αντίδραση ενάντια στις καταστροφές που προκάλεσε η προεδρία του Μπους, εν μέρει μια επιθυμία για ισχυρή ηγεσία σε μια εποχή οικονομικής κρίσης. Ο Ομπάμα, πάντως, έχει βρει τους τρόπους να κινητοποιήσει μεγάλο μέρος του πληθυσμού, κυρίως μέσω του Διαδικτύου, και αυτό είναι κάτι το οποίο μπορεί να αντιπροσωπεύσει μια σημαντική αλλαγή στην κατανόησή μας για το πώς λειτουργεί η δημοκρατία. Μπορεί να είμαστε στην απαρχή ενός πολιτικού πειράματος με εντυπωσιακές συνέπειες για το μέλλον της δημοκρατίας».
Προσδοκάτε, ή τουλάχιστον ελπίζετε για μια επιστροφή στις μεγάλες προοδευτικές παραδόσεις της αμερικανικής πολιτικής ιστορίας (η εποχή του προοδευτισμού κατά το δεύτερο ήμισυ του 19ου αιώνα, το New Deal του Ρούζβελτ, τη Μεγάλη Κοινωνία του Τζόνσον) λόγω της τρέχουσας κρίσης;
«Σίγουρα, οι πρώτες ενέργειες και προτάσεις του Ομπάμα επανέρχονται σ' αυτές τις προηγούμενες εποχές ενεργού διακυβέρνησης προς το γενικό κοινωνικό καλό. Μένει να δούμε πόσο μεγάλο μέρος του σχεδίου του θα βρει στήριξη στο Κογκρέσο. Αλλά φαίνεται ότι η εκλογή του σηματοδοτεί το τέλος της εποχής Ρέιγκαν και του μοντέλου -αδύνατη κυβέρνηση, χαμηλοί φόροι, πλήρης απελευθέρωση και απορρύθμιση των αγορών- που κυριαρχούσε στην αμερικανική ζωή κάτω από τις κυβερνήσεις Ρέιγκαν, Μπους, Κλίντον και Μπους. Οι εκλογές του 2008 μπορεί κάλλιστα να αποδειχθούν μια σημαντική κρίσιμη καμπή στην αμερικανική ιστορία, όπου καθιερώνεται ένα νέο σύνολο ιδεών διακυβέρνησης για την επόμενη γενιά».
ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ 09/05/2009
Του ΧΡΟΝΗ ΠΟΛΥΧΡΟΝΙΟΥ
Λατρεύεται από τους φοιτητές του και μισείται από τους ιδεολόγους της Δεξιάς, που θεωρούν το επιστημονικό του έργο αντιαμερικανικό.
Κάπως έτσι έχουν περιγράψει τα αμερικανικά μέσα τον Eric Foner, την πιο εξέχουσα αυθεντία στον τομέα της Αμερικανικής Ιστορίας στον κόσμο. Καθηγητής στην έδρα DeWitt Clinton του Πανεπιστημίου Κολούμπια και βραβευμένος με τα δύο πιο σημαντικά βραβεία διδασκαλίας, ο Eric Foner έχει επίσης διατελέσει καθηγητής Αμερικανικής Ιστορίας και Θεσμών στην έδρα Pitt στο Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ, καθηγητής Αμερικανικής Ιστορίας στην έδρα Harmsworth Professor στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, και Fulbright καθηγητής στο Πολιτειακό Πανεπιστήμιο της Μόσχας.
Ο Foner έχει γράψει σειρά σημαντικότατων βιβλίων για την αμερικανική ιστορία, που έχουν κυκλοφορήσει σε πολλές ξένες γλώσσες, συμμετέχει στη συντακτική επιτροπή του αμερικανικού προοδευτικού περιοδικού «The Nation» και αρθρογραφεί τακτικά στους «New York Times», στην «Washington Post», στους «Los Angeles Times» και στο «London Review of Books».
Η θέση που κατέχει ο Λίνκολν στην αμερικανική ιστορία είναι αναμφισβήτητα μοναδική. Διάφοροι ιστορικοί τον έχουν περιγράψει ως τον «μεγαλύτερο πρόεδρο στην αμερικανική ιστορία», «ο απελευθερωτής των μαύρων σκλάβων», και «μια πολιτική μεγαλοφυΐα». Εσείς, βέβαια, έχετε μελετήσει σε μεγάλο βάθος την πολιτική και το έργο του Λίνκολν και έχετε γράψει το πολυβραβευμένο βιβλίο με τίτλο «Ο Δικός μας Λίνκολν: Νέες Απόψεις για τον Λίνκολν και τον Κόσμο του». Πού τελειώνουν οι μύθοι και πού αρχίζει η πραγματικότητα όταν εξετάζουμε την ιστορική και πολιτική κληρονομιά του 16ου προέδρου των ΗΠΑ;
«Ο Λίνκολν θα είναι πάντα τυλιγμένος στο πέπλο του μύθου επειδή φαίνεται να επικυρώνει τα χαρακτηριστικά που οι Αμερικανοί θεωρούν ότι είναι βασικά στον εθνικό μας χαρακτήρα: ανήλθε στην εξουσία από ταπεινή καταγωγή, πιστοποιώντας μ' αυτό τον τρόπο ότι υπάρχουν ευκαιρίες για όλους στην αμερικανική κοινωνία. Ηταν ο "τίμιος Abe" που έπαιξε με τους κανόνες της καπιταλιστικής οικονομίας. Ηταν ένας πολιτικός που χρησιμοποίησε την εξουσία του για αδιαμφισβήτητα ηθικούς λόγους. Ολα αυτά είναι αληθινά, αλλά αποτελούν μόνο ένα μέρος της ιστορίας, όπως συμβαίνει συνήθως με τους περισσότερους μύθους. Οι απόψεις του για τη δουλεία, λόγου χάριν, δεν διέφεραν αρχικά από αυτές των υπολοίπων λευκών της εποχής του. Πίστευε στο διαχωρισμό των δύο φυλών και θεωρούσε την απέλαση των μαύρων επιτακτική ανάγκη. Αργότερα, όταν συνειδητοποίησε ότι οι μαύροι στην Αμερική θα συνυπήρχαν με τους λευκούς, κατανόησε πως έπρεπε να δοθεί λύση στο ζήτημα της δουλείας».
Δουλοκτημοσύνη και εμφύλιος
Στην επικρατούσα εκδοχή της αμερικανικής ιστορίας και αμερικανικής λαογραφίας, η δουλοκτημοσύνη θεωρείται ως η κύρια αιτία πίσω από τον αμερικανικό εμφύλιο πόλεμο. Πόσο α(να)κριβής είναι αυτή η εξήγηση για το ξέσπασμα του αμερικανικού εμφυλίου πολέμου;
«Ο Λίνκολν είπε στην ομιλία της δεύτερης ενθρόνισής του πως όλοι γνώριζαν ότι η δουλοκτημοσύνη ήταν η αιτία του εμφυλίου πολέμου. Αυτό ήταν προφανές για τους ανθρώπους εκείνης της εποχής. Πολύ αργότερα, όταν οι λευκοί Αμερικανοί επανασυνδέθηκαν γύρω από τη βάση της υποταγής των μαύρων, η δουλοκτημοσύνη κόπηκε τελείως από το αφήγημα και ο εμφύλιος πόλεμος εξελίχθηκε σε μια μάχη για τα δικαιώματα των πολιτειών, ή τους δασμούς, ή για κάποιο άλλο ζήτημα. Δίχως τη δουλοκτημοσύνη, ο εμφύλιος πόλεμος είναι αδιανόητος. Ο εμφύλιος πόλεμος επαναπροσδιόρισε την έννοια της ελευθερίας και εξέτεινε τα δικαιώματα προς αυτήν με πολύ έντονους και ουσιαστικούς τρόπους».
Η εποχή μετά τον εμφύλιο πόλεμο δεν βελτίωσε απαραιτήτως τις συνθήκες των μαύρων. Ηταν ο ρατσισμός, οι ιδιαιτερότητες του αμερικανικού καπιταλισμού, ένας συνδυασμός των δύο αυτών παραγόντων, ή ακόμα και κάτι άλλο, για το ότι Αμερική συνέχισε να είναι χωρισμένη σε μαύρους και λευκούς μέχρι και πρόσφατα;
«Αμέσως μετά τον εμφύλιο πόλεμο, οι ΗΠΑ βίωσαν την εποχή της Ανοικοδόμησης, όπου οι μαύροι σημείωσαν τεράστια πρόοδο σε αστικά και πολιτικά δικαιώματα. Αλλά η πολιτική επανάσταση δεν συνοδευόταν με μια οικονομική επανάσταση. Οι πρώην σκλάβοι παρέμειναν οικονομικά εξαρτώμενοι από τους λευκούς νοτίους. Εκτός αυτού, ο Βορράς υποχώρησε από τη δέσμευσή του προς την ισότητα και μια μεγάλη χρονική περίοδος ακολούθησε, όπου οι μαύροι ήταν πολίτες δεύτερης κατηγορίας. Η άμεση αιτία ήταν ο ρατσισμός του Νότου, αλλά ο Βορράς ενέδωσε σ' αυτή την εξέλιξη. Δεν είμαι βέβαιος ότι ο καπιταλισμός είχε πολλά να κάνει ή με τη μια ή με την άλλη εξέλιξη -ο καπιταλισμός μπορεί εύκολα να συνυπάρξει και με τη φυλετική ανισότητα και με τα ίσα δικαιώματα».
Ο Ομπάμα έτρεφε πάντα ένα βαθύ θαυμασμό για τον Λίνκολν και φαίνεται να ταυτίζεται τόσο πολύ μαζί του, που ένα μεγάλο μέρος των μέσων ήδη απεικονίζουν τον Ομπάμα ως τον νέο Λίνκολν. Υποθέτοντας ότι μπορούν να γίνουν συγκρίσεις, με δεδομένες τις τεράστιες διαφορές στις ιστορικές συνθήκες και επιλογές, υπάρχουν σημαντικές πολιτικές και ιστορικές ομοιότητες μεταξύ του 16ου και του 44ου προέδρου των ΗΠΑ που να δίνουν έστω κάποια ισχύ στην αξίωση ότι ο Ομπάμα είναι, έστω και συμβολικά, ένας νέος Λίνκολν;
«Φυσικά το γεγονός ότι ο Ομπάμα είναι ο πρώτος μαύρος πρόεδρος των ΗΠΑ τον συνδέει συμβολικά με τον Λίνκολν, τον απελευθερωτή. Και οι δύο ήταν από το Ιλινόις, ανήλθαν και οι δύο σε περίοπτη θέση λόγω ευγλωττίας και ρητορικής, δίχως πρώην επιτυχίες στην εθνική πολιτική. Εκτός από αυτά, νομίζω ότι όποιες άλλες συγκρίσεις είναι αρκετά ανιστόρητες».
Υπάρχει αναζωπύρωση της αμερικανικής δημοκρατίας; Αν ναι, κατά πόσο αυτό οφείλεται στις ελπίδες που δημιουργήθηκαν στη συνείδηση των Αμερικανών πολιτών εξαιτίας της ανόδου του Ομπάμα στην κορυφή του πολιτικού συστήματος, ύστερα μάλιστα από 8 καταστροφικά χρόνια πολιτικής του Μπους;
«Νομίζω ότι οι Αμερικανοί καταπιάνονται πλέον πολύ περισσότερο με την πολιτική και έχουν σε υψηλότερη εκτίμηση τον πρόεδρό τους, απ' ό,τι στο πρόσφατο παρελθόν. Εν μέρει αυτό είναι μια αντίδραση ενάντια στις καταστροφές που προκάλεσε η προεδρία του Μπους, εν μέρει μια επιθυμία για ισχυρή ηγεσία σε μια εποχή οικονομικής κρίσης. Ο Ομπάμα, πάντως, έχει βρει τους τρόπους να κινητοποιήσει μεγάλο μέρος του πληθυσμού, κυρίως μέσω του Διαδικτύου, και αυτό είναι κάτι το οποίο μπορεί να αντιπροσωπεύσει μια σημαντική αλλαγή στην κατανόησή μας για το πώς λειτουργεί η δημοκρατία. Μπορεί να είμαστε στην απαρχή ενός πολιτικού πειράματος με εντυπωσιακές συνέπειες για το μέλλον της δημοκρατίας».
Προσδοκάτε, ή τουλάχιστον ελπίζετε για μια επιστροφή στις μεγάλες προοδευτικές παραδόσεις της αμερικανικής πολιτικής ιστορίας (η εποχή του προοδευτισμού κατά το δεύτερο ήμισυ του 19ου αιώνα, το New Deal του Ρούζβελτ, τη Μεγάλη Κοινωνία του Τζόνσον) λόγω της τρέχουσας κρίσης;
«Σίγουρα, οι πρώτες ενέργειες και προτάσεις του Ομπάμα επανέρχονται σ' αυτές τις προηγούμενες εποχές ενεργού διακυβέρνησης προς το γενικό κοινωνικό καλό. Μένει να δούμε πόσο μεγάλο μέρος του σχεδίου του θα βρει στήριξη στο Κογκρέσο. Αλλά φαίνεται ότι η εκλογή του σηματοδοτεί το τέλος της εποχής Ρέιγκαν και του μοντέλου -αδύνατη κυβέρνηση, χαμηλοί φόροι, πλήρης απελευθέρωση και απορρύθμιση των αγορών- που κυριαρχούσε στην αμερικανική ζωή κάτω από τις κυβερνήσεις Ρέιγκαν, Μπους, Κλίντον και Μπους. Οι εκλογές του 2008 μπορεί κάλλιστα να αποδειχθούν μια σημαντική κρίσιμη καμπή στην αμερικανική ιστορία, όπου καθιερώνεται ένα νέο σύνολο ιδεών διακυβέρνησης για την επόμενη γενιά».
ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ 09/05/2009
Κυριακή 26 Απριλίου 2009
Βικιπαίδεια, γρήγορη «ναι», σίγουρη «όχι»
Νέα εποχή, νέα διαδικτυακά ήθη
Σύμβολο της αλματώδους ανάπτυξης μιας μη θεσμοθετημένης πηγής πληροφόρησης, η ηλεκτρονική συμμετοχική εγκυκλοπαίδεια Βικιπαίδεια κατατάσσεται πρώτη μεταξύ όλων των προτιμήσεων στις μηχανές αναζήτησης. Ο τρόπος λειτουργίας της, αν και δεν είναι αψεγάδιαστος, στηρίζεται σε κανόνες πολύ πιο περίπλοκους από όσο μπορούμε να φανταστούμε.
Τα σύγχρονα online σχέδια καταρτίζονται με πρωτοποριακό τρόπο. Ο κώδικας (1) και οι πληροφορίες παράγονται ανεξάρτητα από τα συνήθη κυκλώματα των κρατικών και εμπορικών φορέων. Στα blogs και τα wikis (2), οι συμμετέχοντες χαίρουν σεβασμού και αναλαμβάνουν ευθύνες ανεξάρτητα από την επαγγελματική ταυτότητά τους. Ο σεβασμός απορρέει εξ ολοκλήρου από την εργασία που προσφέρουν. Στη Βικιπαίδεια (3), τη δωρεάν εγκυκλοπαίδεια που συντάσσεται από τους χρήστες της, οι συντάκτες κατατάσσονται με βάση τον αριθμό των καταχωρίσεών τους ή τον τύπο των άρθρων πάνω στα οποία έχουν εργαστεί.
«Wiki» σημαίνει «γρήγορος» στα χαβανέζικα. Η βασική αρχή ενός «wiki» είναι ότι οποιοσδήποτε μπορεί να δημιουργήσει μια σελίδα στον ιστότοπο, τροποποιώντας μια ήδη υπάρχουσα ή αλλάζοντας την οργάνωση του ιστότοπου.
Οι συντάκτες που εγγράφονται, ακόμα κι αν χρησιμοποιούν ψευδώνυμο, μπορούν να στήσουν μια προσωπική σελίδα, κάνοντας απογραφή των εργασιών τους αλλά και των εκφράσεων εκτίμησης που έλαβαν από τους συνεργάτες τους. Μπορούν, επίσης, να παρακολουθούν τις τροποποιήσεις που γίνονται στα άρθρα που τους ενδιαφέρουν, καταρτίζοντας μια λίστα παρακολούθησης (watch list).
Το μοντέλο ανάπτυξης της Βικιπαίδειας, που ο ισραηλινός καθηγητής Δικαίου Γιοσάι Μπένκλερ βάφτισε «συλλογική παραγωγή από ισότιμους χρήστες» (peer production), απαιτεί μεγάλη αυτονομία των συμμετεχόντων.
Είναι αλήθεια ότι ορισμένοι διακινδυνεύουν να εξαπατηθούν ή να εξαπατήσουν άλλους ανθρώπους, αναφορικά με τις πραγματικές τους δεξιότητες. Ωστόσο, ο Μπένκλερ εκτιμά ότι ο έλεγχος που γίνεται από ισότιμους χρήστες ή ο στατιστικός μέσος όρος (εφόσον ο αριθμός συμμετεχόντων είναι αρκετά αυξημένος) αρκούν ώστε να ρυθμίσουν τις ψευδείς αυτοαξιολογήσεις (4).
Βασισμένη στην επικοινωνία ίσου προς ίσο, η μαζική παραγωγή αντιτίθεται στην απομονωμένη θέση του ειδικού. Ο ιδρυτής της Βικιπαίδειας, Τζίμι Γουέιλς, ανακοίνωσε τον Ιούνιο του 2008 ότι μια ανοιχτή εγκυκλοπαίδεια απαιτεί «απίστευτη ακρίβεια σκέψης», επειδή, «σε αντίθεση με τους "προστατευμένους" συντάκτες μιας κλασικής εγκυκλοπαίδειας με συγκεκριμένα λήμματα», οι άνθρωποι που εργάζονται πάνω σε ανοιχτά προγράμματα είναι εντελώς εκτεθειμένοι «στην αμφισβήτηση εάν χρησιμοποιήσουν σαθρά επιχειρήματα ή εφόσον στηρίξουν τα συμπεράσματά τους επάνω σε εσφαλμένες πηγές» (5).
Η σοφία των πολλών
Με άλλα λόγια, στη Βικιπαίδεια η εξειδίκευση δεν αφορά πλέον ένα «πρόσωπο» αλλά μια «διαδικασία», μέσα από τη συγκέντρωση πολλαπλών προσωπικών απόψεων, μέσα από τη «σοφία του πλήθους». Το κλειδί της επιτυχίας βρίσκεται, λοιπόν, στη συμμετοχή. Και προκειμένου να εξασφαλιστεί μαζικά και με συνεχή ροή, πρέπει πάση θυσία η «βικιπαιδική» εμπειρία να είναι διασκεδαστική και άμεση, εδραιωμένη στην αρχή: «Μπορείτε να εκδώσετε τη σελίδα αυτή αμέσως».
Το πλεονέκτημα του συγκεκριμένου μοντέλου ανάπτυξης είναι ότι τα σχέδια βελτιώνονται πολύ γρήγορα. Η «σοφία του πλήθους» υπονοεί ότι όσο ο αριθμός των ατόμων που κάνουν καταχωρίσεις αυξάνεται τόσο καλύτερη είναι και η ποιότητα των άρθρων. Το αξίωμα αυτό έχει επαληθευτεί εμπειρικά: μια αναφορά που γίνεται για ένα άρθρο της Βικιπαίδειας στα μέσα ενημέρωσης προκαλεί την προσοχή και η ποιότητα βελτιώνεται (6).
Ενα επίσημο κριτήριο προκειμένου να οριστεί ποια θέματα αξίζουν να εμφανίζονται στην εγκυκλοπαίδεια αυτή είναι η «σπουδαιότητα». Το παράδειγμα των επικοινωνιολόγων μιλάει από μόνο του.
Ο Τζέισον Μίτελ, καθηγητής στο Κολέγιο Μίντλμπουρι, γίνεται λήμμα στη Βικιπαίδεια και προσπαθεί, ανεπιτυχώς, να «σβηστεί» επειδή θεωρεί ότι «δεν είναι αρκετά σπουδαίος»! Για ποιο λόγο ο Μίτελ και ο Αλεξάντερ Χαλαβέις (καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Κινίπιακ) γίνονται αντικείμενο μιας σελίδας στη Βικιπαίδεια, ενώ άλλοι αμερικανοί πανεπιστημιακοί, πολυγραφότατοι και αντικειμενικά πιο διαπρεπείς, δεν εμφανίζονται σε αυτήν;
Σύμφωνα με τον Χαλαβέις, δύο λόγοι εξηγούν την παρουσία του στη Βικιπαίδεια: Πρώτα απ' όλα, η παρέμβασή του στο Wikimania, την ετήσια διάσκεψη της Βικιπαίδειας, το 2006 και αργότερα όταν προσπάθησε να εισάγει ψευδείς πληροφορίες σε δεκατρία άρθρα της Βικιπαίδειας, προκειμένου να ανακαλύψει πόσος χρόνος θα απαιτούνταν προκειμένου αυτά να διορθωθούν (7).
Επομένως, η καταχώριση στην εγκυκλοπαίδεια φαίνεται να εξαρτάται από κριτήρια το δίχως άλλο υποκειμενικά. Ο Μίτελ συμφωνεί ως προς αυτό: Η σπουδαιότητα είναι μια αξία πολύ πιο σχετική από αυτό που θεωρούν οι χρήστες της Βικιπαίδειας, επειδή είναι εξ ολοκλήρου εξαρτημένη «από τη γνώμη και την κρίση ενός συντάκτη, κυρίως για περιθωριακές σελίδες, όπως η δική μου», υποστηρίζει. Αρκετοί, άλλωστε, είναι οι δυστυχείς συντάκτες που είδαν την εργασία τους να διαγράφεται εξαιτίας του αδυσώπητου χαρακτηρισμού: «Απουσία σπουδαιότητας».
Εκτός από το ζήτημα της καταχώρισης άρθρων προβάλλουν και οι συγκρούσεις των απόψεων, οι οποίες κλονίζουν το σχέδιο. Το τάε κβον ντο είναι μια πολεμική τέχνη αυθεντικά κορεάτικη ή ένα απόσταγμα γιαπωνέζικων πολεμικών τεχνών; Η Τουρκία ανήκει στην Ευρώπη ή στην Ανατολή;
Τα ερωτήματα αυτά, και πολλά ακόμα, απαιτούν καιρό μέχρι να ξεκαθαριστούν, κάποιες φορές ακόμα και χρόνια. Επομένως, οι χρήστες της Βικιπαίδειας δεσμεύονται στο να σέβονται ένα ευρύ φάσμα «δημοκρατικών» διαδικασιών και κανόνων ευγενείας.
Με την πλειονότητα των πρωταγωνιστών ανώνυμη, μόνον η ποιότητα των επιχειρημάτων υποτίθεται ότι υπερισχύει. Εντούτοις, μπορούμε να υποθέσουμε ότι και άλλοι παράγοντες διαδραματίζουν έναν διόλου ευκαταφρόνητο ρόλο.
Επικίνδυνη ανωνυμία
Σαφέστατα, οι πιο δυνατοί χρήστες της Βικιπαίδειας ή αυτοί που μεταχειρίζονται άριστα την αργκό και τις διαδικασίες της είναι εκείνοι που υπερισχύουν, αποθαρρύνοντας τους αντιπάλους τους. Επιπλέον, παρά τη δεοντολογία του προγράμματος η οποία επιβάλλει την ισότητα, φαίνεται ότι ορισμένοι συντάκτες επικαλούνται δεξιότητες ή εξωτερικούς τίτλους.
Η άοκνη δραστηριότητα του χρήστη Ες-Τζέι τού επέτρεψε την πρόσβαση σε όλες, περίπου, τις βαθμίδες ευθύνης που υπάρχουν μέσα στη Βικιπαίδεια. Εχαιρε τέτοιας εκτίμησης, που η έγκυρη επιθεώρηση «The New Yorker» πήρε συνέντευξη από αυτόν στο αφιέρωμα που έκανε στην εγκυκλοπαίδεια. Του προτάθηκε, επίσης, η θέση του διευθυντή κοινότητας (community manager) ή του ρυθμιστή στους κόλπους της Wikia, ενός οργανισμού κερδοσκοπικού χαρακτήρα που ξεκίνησε από τον Τζίμι Γουέιλς το 2004.
Η προσφορά αυτή ήταν μοιραία: το βιογραφικό σημείωμα που ο Ες-Τζέι συμπεριέλαβε στη Wikia δεν είχε απολύτως τίποτα κοινό με το προφίλ που παρουσιάστηκε στους χρήστες της Βικιπαίδειας ή στους αναγνώστες του «The New Yorker». Στην πραγματικότητα, όπως φαινόταν, δεν επρόκειτο για έναν καθηγητή Θρησκευτικών Σπουδών με διδακτορικούς τίτλους στο Δίκαιο και τη Φιλοσοφία, αλλά για έναν νεαρό άνδρα ηλικίας 24 ετών, ο οποίος δεν διέθετε καν πτυχίο.
Ο Ες-Τζέι, ωστόσο, είχε χρησιμοποιήσει πολύ συχνά τα διπλώματά του για να κερδίσει την παρτίδα τη στιγμή της σύγκρουσης. Για παράδειγμα, κατά τη διάρκεια μιας συζήτησης για τη χρήση του όρου «imprimatur» στην καθολική θρησκεία, ο άνθρωπός μας υπεραμύνθηκε της χρήσης του βιβλίου «Καθολικισμός για αρχάριους» (8), δηλώνοντας: «Αξιώνω συχνά από τους φοιτητές μου να διαβάζουν αυτό το βιβλίο και βάζω στοίχημα το πτυχίο μου για την αξιοπιστία του» (9).
Οταν αποκαλύφθηκε η απάτη του, ο Ες-Τζέι υποστήριξε ότι είχε δημιουργήσει την ψεύτικη ταυτότητα προκειμένου να προστατευθεί από τους ψυχοπαθείς που κατακλύζουν το Διαδίκτυο. Η δικαιολογία του, όμως, δεν έπεισε κανέναν και έτσι αναγκάστηκε να εγκαταλείψει τόσο τη Wikia όσο και τη Βικιπαίδεια.
Σε ένα λιβελογράφημα αντι-Web 2.0, ο Αντριου Κιν στηλιτεύει τον «ευγενή ερασιτέχνη», τον οποίο κρίνει αγράμματο και επικίνδυνο, επειδή τα blogs και τα wikis ζημιώνουν τα μέσα ενημέρωσης, καθώς και αυτούς που συντάσσουν όσα συλλέγονται από αυτούς τους ιστότοπους (10). Η ανωνυμία ανοίγει τις πόρτες σε όλες τις μορφές εκμετάλλευσης. Οι ψευδείς καταχωρίσεις μπορούν να υποκινηθούν είτε από συμφέρον είτε από δόλο.
Το 2007, ο Βίρτζιλ Γκουντ δημιουργεί το Wiki Scanner, ένα λογισμικό που αναγνωρίζει τους οργανισμούς που συντάσσουν τα wiki-άρθρα. Αποκαλύπτονται, έτσι, περιπτώσεις απαράδεκτης αυτοπροβολής: για παράδειγμα, κάποιος που έκανε δημοσίευση στη Βικιπαίδεια μέσω της διεύθυνσης ΙΡ (11) του αμερικανού κατασκευαστή των συστημάτων ηλεκτρονικής ψηφοφορίας Diebold, διέγραψε ολόκληρες παραγράφους οι οποίες ανέφεραν τις σοβαρές επιφυλάξεις τις οποίες εξέφραζαν επαγγελματίες της προστασίας των συστημάτων πληροφορικής σχετικά με την αξιοπιστία των Diebold.
Επιπλέον, διέγραψε και όλες εκείνες τις πληροφορίες, σύμφωνα με τις οποίες ο διευθυντής της εταιρείας είχε συγκεντρώσει πόρους για τον πρόεδρο Τζορτζ Μπους (12).
Ομοίως, η δολιοφθορά ανθεί στη Βικιπαίδεια. Η πιο τρανταχτή περίπτωση βανδαλισμού αφορούσε τον Τζον Ζάιγκενταλερ, δημοσιογράφο, συγγραφέα και πρώην συνεργάτη του Ρόμπερτ Κένεντι: Ενας φαρσέρ δημιούργησε, τον Μάιο του 2005, μια βιογραφική σελίδα, όπου επιβεβαίωνε ότι ο Ζάιγκενταλερ, «άμεσα αναμεμειγμένος» στη δολοφονία του Τζον Κένεντι, μετανάστευσε στη Σοβιετική Ενωση το 1971. Η απάτη αποκαλύφθηκε πολύ αργότερα και ο Ζάιγκενταλερ επικοινώνησε με τον Γουέιλς, ο οποίος διέγραψε το άρθρο.
Το θέμα αυτό, βέβαια, ήταν ακραία περίπτωση. Ωστόσο, πόσες πληροφορίες λιγότερο χονδροειδείς και ψεύτικες, που αφορούν πραγματικά πρόσωπα, δεν διαγράφονται ποτέ, είτε επειδή οι ενδιαφερόμενοι δεν έχουν λάβει γνώση είτε επειδή δεν διαθέτουν τα κατάλληλα μέσα για να τις αποκρούσουν;
Η υπόθεση Ζάιγκενταλερ φωτίζει ακόμα ένα μονοπάτι του «βικιπαιδικού» μοντέλου. Στη σελίδα συζήτησης του άρθρου, μόλις αποκαλύφθηκε η φάρσα, αρκετοί σχολιαστές, αντί να συμπαρασταθούν στο θύμα, θύμωσαν, επειδή δεν αποκατέστησε μόνο του την αλήθεια, αλλά απείλησε τη Βικιπαίδεια.
Το να αποδίδεις στον χρήστη την ευθύνη της διόρθωσης του λάθους είναι πράγματι σωστό, όταν τα άτομα επιλέγουν τα ίδια να συμμετάσχουν σε ένα σχέδιο, όπως στην περίπτωση του ελεύθερου λογισμικού. Αλλά αυτή η αξίωση καταντά παράλογη όταν αφορά άτομα που δεν έχουν κανένα δικαίωμα ελέγχου της συμμετοχής τους.
Δεν υπάρχει καμία εγγύηση ότι «τα μάτια του πλήθους» θα καταφέρουν να διορθώσουν όλα τα λάθη.
Ομοίως, οι συλλέκτες σελίδων ή συνδέσμων όπως το Digg δεν παράγουν δείκτες ακριβείας, αλλά δημοφιλίας μεταξύ των χρηστών του λογισμικού, των οποίων αντανακλούν τις επιλογές. Ο Γουέιλς είχε δηλώσει κάποτε: «Εάν δεν είναι στο Google, τότε δεν υπάρχει» (13).
Στο ζήτημα της ακρίβειας, το περιοδικό «Nature» συνέκρινε 42 επιστημονικά άρθρα προερχόμενα αντίστοιχα από τη Βικιπαίδεια και από την Εγκυκλοπαίδεια Μπριτάννικα. Κατέληξε στο συμπέρασμα ότι ήταν ισότιμα σε ποιότητα.
Η Μπριτάννικα, όμως, αμφισβήτησε την ανάλυση (14). Με όρους επιστημονικούς δεν μπορεί να υπάρξει σύγκριση όσον αφορά την εγκυρότητα ανάμεσα στη Βικιπαίδεια και την Μπριτάννικα.
Οι δύο σχολές
Γι' αυτόν το λόγο η ποιότητα των ματιών που εξετάζουν ένα εγκυκλοπαιδικό σχέδιο μετρά ίσως περισσότερο απ' ό,τι ο αριθμός τους. Και είναι αντικειμενικά προτιμότερη μια διαδικασία όπου ο συντάκτης αναλαμβάνει την ευθύνη (συμπεριλαμβανομένης και της νομικής) για αυτά που δημοσιεύει, παρά ένα «συνεχώς ανοιχτό εργοτάξιο» που στερείται κύρους. Παρόλο που ορισμένες σελίδες της Βικιπαίδειας είναι εξαιρετικές (15).
Οι σελίδες των αποκαλούμενων «σκληρών» επιστημών δεν προκαλούν τόσο συχνά την αμφισβήτηση, γιατί είναι εξειδικευμένες, τεχνικές και συνάμα μη ιδεολογικές. Υπάρχουν, βέβαια, εξαιρέσεις -για παράδειγμα, το θέμα του φαινομένου του θερμοκηπίου- αλλά σε γενικές γραμμές κανείς δεν έχει συμφέρον να υπονομεύσει ένα άρθρο για «τη μορφολογία των φυτών» ή τους «διακόπτες υψηλής τάσης».
Οι διθύραμβοι σχετικά με τις δημοκρατικές δυνατότητες της επικοινωνίας στο Διαδίκτυο υπήρξαν σταθερά, και ορθώς, αντικείμενο κριτικής - πολλοί θεώρησαν ότι νομιμοποιείται ένα ολιγαρχικό και άνισο σύστημα (16). Με τον ίδιο τρόπο, η πεποίθηση ότι το ελεύθερο περιεχόμενο θα διαλύσει την οικονομία της αγοράς εξυπηρετεί τα συμφέροντα των κατασκευαστών συστημάτων πληροφορικής και των παρόχων, δημιουργώντας την ανάγκη κατανάλωσης προϊόντων και υπηρεσιών που θα επιτρέψουν την πρόσβαση στο ψηφιακό μάννα (17).
Εντούτοις, όσο σημαντικά κι αν είναι, προκαλεί εντύπωση το γεγονός ότι τα «αριστερά» επιχειρήματα περιορίζονται στην κριτική της μαζικής κουλτούρας. Αυτή κρίνεται πάντοτε ως μυστικοπαθής και λαϊκή κι έτσι αποκρύπτονται τα πραγματικά διακυβεύματα.
Προοδευτική αποχή
Πρέπει να παρατηρήσουμε -και δίκαια- ότι οι προοδευτικές εκκλήσεις για τα συμφέροντα του λαού, την αλληλεγγύη και τη δικαιοσύνη των καταπιεσμένων καταλήγουν συχνά στο κενό. Η αιτία είναι ότι στις μιντιακές κοινωνίες, μόνιμα επικεντρωμένες στην ατομική ευημερία, η πραγματοποίηση μιας προσωπικής δυναμικής έχει περισσότερες πιθανότητες να κινητοποιήσει την κοινωνική δράση (18).
Ακόμα περισσότερο, οι παραδοσιακές πρακτικές του ακτιβισμού -συγκεντρωνόμαστε, διαμαρτυρόμαστε, φωνάζουμε συνθήματα, γυρίζουμε σπίτι μας- στερούνται φρεσκάδας. Επομένως, οι προοδευτικοί θα έπρεπε να εμπνευστούν, παίρνοντας υπόψη τον ρόλο της ατομικής ευχαρίστησης στην επιτυχία της Βικιπαίδειας, επειδή η επιτυχία αυτή θα μπορούσε να σημάνει την απαρχή μιας ανανέωσης της δικής τους πολιτικής δράσης.
Ωστόσο, η έλλειψη ακρίβειας στη Βικιπαίδεια την καθιστά προβληματική. Ο τελικός σκοπός μιας εγκυκλοπαίδειας είναι η αλήθεια.
Η αλήθεια δεν έχει πολιτικό αλλά επιστημονικό στόχο. Για ποιο λόγο, λοιπόν, να μη χρησιμοποιήσει κάποιος σε ένα πολιτικό μοντέλο τον συντονισμό των ατομικών ενθουσιασμών που επιτρέπει η μορφή «wiki»; Εναπόκειται στα κινήματα της αριστεράς να βρουν εξίσου συναρπαστικά σχέδια.
Η ευκολία στην πρόσβαση, όπως επίσης και το ευρύ περιθώριο αυτονομίας αποτελούν κίνητρα για τη δέσμευση των συμμετεχόντων σε ηλεκτρονικά συνεργατικά σχέδια. Υπό την έννοια αυτή, η Βικιπαίδεια είναι ενδεικτική της ανάδυσης ενός καινοτόμου τύπου οργάνωσης, μιας μείξης γραφειοκρατικών, φυλετικών και συλλογικών χαρακτηριστικών.
Επειδή ακριβώς εμπλέκονται συμμετέχοντες στις «online φυλετικές γραφειοκρατίες» «δίνονται», σ' αυτές τόσο δυνατά. Αραγε τα μοντέλα αυτά μπορούν να μεταφερθούν σε ένα μη ψηφιακό περιβάλλον ή θα παραμείνουν ο μυστικός κήπος μιας δικτυωμένης μειονότητας;
(1) ΣτΕ: Κώδικας: το σύνολο των εντολών, γραμμένων σε γλώσσα πληροφορικής, που αποτελούν το λογισμικό. Το λογισμικό των μεγάλων εταιρειών πληροφορικής είναι «κλειστού κώδικα», δηλαδή κανείς δεν μπορεί να έχει πρόσβαση στις εντολές αυτές. Αντίθετα, το ελεύθερο λογισμικό λέγεται και «ανοιχτού κώδικα», γιατί ο καθένας έχει πρόσβαση και μπορεί να το μετατρέψει ανάλογα με τις ανάγκες του ή να το βελτιώσει και να δώσει μια καινούρια «έκδοση στην κυκλοφορία».
(2) Συστήματα διαχείρισης περιεχομένων στα οποία κάθε επισκέπτης που εγγράφεται (ελεύθερα ή έπειτα από έγκριση του ιδιοκτήτη) μπορεί να αλλάξει τις πληροφορίες κατά το δοκούν.
(3) ΣτΕ: wikipedia: η απόδοση Βικιπαίδεια χρησιμοποιείται ευρέως στα ελληνικά. Προέρχεται από τη σύντμηση των λέξεων wiki και εγκυκλοπαίδεια.
(4) Yochai Benkler, «The Wealth of Networks : How Social Production Transforms Market and Freedom», Yale University Press, Νιού Χέιβεν (Κονέκτικατ), 2006.
(5) Jimmy Wales, «The wisdom of crowds», «The Observer», Λονδίνο, 22 Ιουνίου 2008.
(6) Andrew Lih, «Wikipedia as participatory journalism: Reliable sources? Metrics for evaluating collaborative media as a news resource», 5ο Διεθνές Συμπόσιο για την Online Δημοσιογραφία, Οστιν (Τέξας), 16-17 Απριλίου 2004.
(7) Απάντηση: τρεις ώρες κατά μέσο όρο. Το γεγονός, όμως, ότι οι τροποποιήσεις ήταν ομαδοποιημένες, τις καθιστούσε ευκολότερες ως προς τον εντοπισμό τους. Βλ. www.wikipedia.org/wiki/Alexander_Halavais.
(8) John Trigilio και Kenneth Brighenti, «Catholicism for Dummies», Wiley Publishing Inc, Ινδιανάπολις (Ιντιάνα), 2003.
(9) Διαβάστε επίσης Noam Cohen, «Α contributor to wikipedia has his fictional side», «The New York Times», 5 Μαρτίου 2007.
(10) Βλ. Andrew Keen, «The Cult of the Amateur», Doubleday, Νέα Υόρκη, 2007. Ο Keen βρίσκεται σε μια περιοχή πιο ρευστή όταν επεκτείνει την κριτική του για το μοντέλο του Internet στα ΜΜΕ, επειδή το να αντιπαραθέτει κάποιος την «αξιοπιστία» των πληροφοριών που παρέχουν τα μεγάλα μέσα στις ηχηρές δημοσιεύσεις των blogs, συνεπάγεται το να ξεχάσει κάπως γρήγορα τον τρόπο με τον οποίο μετατρέπονται σε ηχώ των απόψεων που εκφράζουν οι ιδιοκτήτες των ΜΜΕ.
(11) Αριθμητική διεύθυνση που προσδιορίζει έναν Η/Υ όταν αυτός συνδέεται σε ένα δίκτυο πληροφοριών.
(12) John Borland, «See who's editing Wikipedia: Diebold, the CIA, a campaign», «Wired», Σαν Φρανσίσκο, 14 Αυγούστου 2007.
(13) Stacy Schiff, «Know it all», «The New Yorker», 31 Ιουλίου 2006.
(14) Το 2007, η Βικιπαίδεια ήταν το 17ο μεγαλύτερο site σε επισκεψιμότητα στο Διαδίκτυο. Η Εγκυκλοπαίδεια Britannica, με τα 100 βραβεία Νόμπελ και τους 4.000 ειδικούς, βρισκόταν στην 5.128η θέση. Βλ. Keen, όπ.π. Εγκυκλοπαίδεια Britannica, «Fatally flawed: Refuting the recent study on encyclopedic accuracy by the journal "Nature"», Μάρτιος 2006.
(15) Τα προγράμματα Citizendium και Veropedia ξεκίνησαν προκειμένου να διορθώσουν τα μειονεκτήματα της Βικιπαίδειας. Το Citizendium, που οργανώθηκε από τον συνιδρυτή της Βικιπαίδειας, Larry Sanger, στοχεύει στο συνδυασμό της ενέργειας του wiki με τις δεξιότητες καταξιωμένων ειδικών. Η Veropedia συμπυκνώνει άρθρα της Βικιπαίδειας σε ένα επίπεδο που κρίνεται άψογο.
(16) Διαβάστε Serge Halimi, «Des cyber-resistants trop euphoriques», «Le Monde diplomatique», Αύγουστος 2000.
(17) Βλ. Jean-Marc Mandosio, «Apres l'effondrement. Notes sur l'utopie neotechnologique», Encyclopedie des nuisances, Παρίσι, 2000.
(18) Βλ. Stephen Duncombe, «Dream: Re-Imagining Progressive Politics in an Age of Fantasy», «The New Press», Νέα Υόρκη, 2007.
* Ο MATHIEU Ο'NEIL είναι ερευνητής, καθηγητής στο Εθνικό Πανεπιστήμιο της Αυστραλίας και στο Πανεπιστήμιο Grenoble-ΙΙΙ (Stendhal), συγγραφέας του βιβλίου «Cyberchiefs:
Autonomy and Authority in Online Tribes», Pluto Press, Λονδίνο, 2009.
Του MATHIEU Ο'NEIL* ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ 26/04/2009
Σύμβολο της αλματώδους ανάπτυξης μιας μη θεσμοθετημένης πηγής πληροφόρησης, η ηλεκτρονική συμμετοχική εγκυκλοπαίδεια Βικιπαίδεια κατατάσσεται πρώτη μεταξύ όλων των προτιμήσεων στις μηχανές αναζήτησης. Ο τρόπος λειτουργίας της, αν και δεν είναι αψεγάδιαστος, στηρίζεται σε κανόνες πολύ πιο περίπλοκους από όσο μπορούμε να φανταστούμε.
Τα σύγχρονα online σχέδια καταρτίζονται με πρωτοποριακό τρόπο. Ο κώδικας (1) και οι πληροφορίες παράγονται ανεξάρτητα από τα συνήθη κυκλώματα των κρατικών και εμπορικών φορέων. Στα blogs και τα wikis (2), οι συμμετέχοντες χαίρουν σεβασμού και αναλαμβάνουν ευθύνες ανεξάρτητα από την επαγγελματική ταυτότητά τους. Ο σεβασμός απορρέει εξ ολοκλήρου από την εργασία που προσφέρουν. Στη Βικιπαίδεια (3), τη δωρεάν εγκυκλοπαίδεια που συντάσσεται από τους χρήστες της, οι συντάκτες κατατάσσονται με βάση τον αριθμό των καταχωρίσεών τους ή τον τύπο των άρθρων πάνω στα οποία έχουν εργαστεί.
«Wiki» σημαίνει «γρήγορος» στα χαβανέζικα. Η βασική αρχή ενός «wiki» είναι ότι οποιοσδήποτε μπορεί να δημιουργήσει μια σελίδα στον ιστότοπο, τροποποιώντας μια ήδη υπάρχουσα ή αλλάζοντας την οργάνωση του ιστότοπου.
Οι συντάκτες που εγγράφονται, ακόμα κι αν χρησιμοποιούν ψευδώνυμο, μπορούν να στήσουν μια προσωπική σελίδα, κάνοντας απογραφή των εργασιών τους αλλά και των εκφράσεων εκτίμησης που έλαβαν από τους συνεργάτες τους. Μπορούν, επίσης, να παρακολουθούν τις τροποποιήσεις που γίνονται στα άρθρα που τους ενδιαφέρουν, καταρτίζοντας μια λίστα παρακολούθησης (watch list).
Το μοντέλο ανάπτυξης της Βικιπαίδειας, που ο ισραηλινός καθηγητής Δικαίου Γιοσάι Μπένκλερ βάφτισε «συλλογική παραγωγή από ισότιμους χρήστες» (peer production), απαιτεί μεγάλη αυτονομία των συμμετεχόντων.
Είναι αλήθεια ότι ορισμένοι διακινδυνεύουν να εξαπατηθούν ή να εξαπατήσουν άλλους ανθρώπους, αναφορικά με τις πραγματικές τους δεξιότητες. Ωστόσο, ο Μπένκλερ εκτιμά ότι ο έλεγχος που γίνεται από ισότιμους χρήστες ή ο στατιστικός μέσος όρος (εφόσον ο αριθμός συμμετεχόντων είναι αρκετά αυξημένος) αρκούν ώστε να ρυθμίσουν τις ψευδείς αυτοαξιολογήσεις (4).
Βασισμένη στην επικοινωνία ίσου προς ίσο, η μαζική παραγωγή αντιτίθεται στην απομονωμένη θέση του ειδικού. Ο ιδρυτής της Βικιπαίδειας, Τζίμι Γουέιλς, ανακοίνωσε τον Ιούνιο του 2008 ότι μια ανοιχτή εγκυκλοπαίδεια απαιτεί «απίστευτη ακρίβεια σκέψης», επειδή, «σε αντίθεση με τους "προστατευμένους" συντάκτες μιας κλασικής εγκυκλοπαίδειας με συγκεκριμένα λήμματα», οι άνθρωποι που εργάζονται πάνω σε ανοιχτά προγράμματα είναι εντελώς εκτεθειμένοι «στην αμφισβήτηση εάν χρησιμοποιήσουν σαθρά επιχειρήματα ή εφόσον στηρίξουν τα συμπεράσματά τους επάνω σε εσφαλμένες πηγές» (5).
Η σοφία των πολλών
Με άλλα λόγια, στη Βικιπαίδεια η εξειδίκευση δεν αφορά πλέον ένα «πρόσωπο» αλλά μια «διαδικασία», μέσα από τη συγκέντρωση πολλαπλών προσωπικών απόψεων, μέσα από τη «σοφία του πλήθους». Το κλειδί της επιτυχίας βρίσκεται, λοιπόν, στη συμμετοχή. Και προκειμένου να εξασφαλιστεί μαζικά και με συνεχή ροή, πρέπει πάση θυσία η «βικιπαιδική» εμπειρία να είναι διασκεδαστική και άμεση, εδραιωμένη στην αρχή: «Μπορείτε να εκδώσετε τη σελίδα αυτή αμέσως».
Το πλεονέκτημα του συγκεκριμένου μοντέλου ανάπτυξης είναι ότι τα σχέδια βελτιώνονται πολύ γρήγορα. Η «σοφία του πλήθους» υπονοεί ότι όσο ο αριθμός των ατόμων που κάνουν καταχωρίσεις αυξάνεται τόσο καλύτερη είναι και η ποιότητα των άρθρων. Το αξίωμα αυτό έχει επαληθευτεί εμπειρικά: μια αναφορά που γίνεται για ένα άρθρο της Βικιπαίδειας στα μέσα ενημέρωσης προκαλεί την προσοχή και η ποιότητα βελτιώνεται (6).
Ενα επίσημο κριτήριο προκειμένου να οριστεί ποια θέματα αξίζουν να εμφανίζονται στην εγκυκλοπαίδεια αυτή είναι η «σπουδαιότητα». Το παράδειγμα των επικοινωνιολόγων μιλάει από μόνο του.
Ο Τζέισον Μίτελ, καθηγητής στο Κολέγιο Μίντλμπουρι, γίνεται λήμμα στη Βικιπαίδεια και προσπαθεί, ανεπιτυχώς, να «σβηστεί» επειδή θεωρεί ότι «δεν είναι αρκετά σπουδαίος»! Για ποιο λόγο ο Μίτελ και ο Αλεξάντερ Χαλαβέις (καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Κινίπιακ) γίνονται αντικείμενο μιας σελίδας στη Βικιπαίδεια, ενώ άλλοι αμερικανοί πανεπιστημιακοί, πολυγραφότατοι και αντικειμενικά πιο διαπρεπείς, δεν εμφανίζονται σε αυτήν;
Σύμφωνα με τον Χαλαβέις, δύο λόγοι εξηγούν την παρουσία του στη Βικιπαίδεια: Πρώτα απ' όλα, η παρέμβασή του στο Wikimania, την ετήσια διάσκεψη της Βικιπαίδειας, το 2006 και αργότερα όταν προσπάθησε να εισάγει ψευδείς πληροφορίες σε δεκατρία άρθρα της Βικιπαίδειας, προκειμένου να ανακαλύψει πόσος χρόνος θα απαιτούνταν προκειμένου αυτά να διορθωθούν (7).
Επομένως, η καταχώριση στην εγκυκλοπαίδεια φαίνεται να εξαρτάται από κριτήρια το δίχως άλλο υποκειμενικά. Ο Μίτελ συμφωνεί ως προς αυτό: Η σπουδαιότητα είναι μια αξία πολύ πιο σχετική από αυτό που θεωρούν οι χρήστες της Βικιπαίδειας, επειδή είναι εξ ολοκλήρου εξαρτημένη «από τη γνώμη και την κρίση ενός συντάκτη, κυρίως για περιθωριακές σελίδες, όπως η δική μου», υποστηρίζει. Αρκετοί, άλλωστε, είναι οι δυστυχείς συντάκτες που είδαν την εργασία τους να διαγράφεται εξαιτίας του αδυσώπητου χαρακτηρισμού: «Απουσία σπουδαιότητας».
Εκτός από το ζήτημα της καταχώρισης άρθρων προβάλλουν και οι συγκρούσεις των απόψεων, οι οποίες κλονίζουν το σχέδιο. Το τάε κβον ντο είναι μια πολεμική τέχνη αυθεντικά κορεάτικη ή ένα απόσταγμα γιαπωνέζικων πολεμικών τεχνών; Η Τουρκία ανήκει στην Ευρώπη ή στην Ανατολή;
Τα ερωτήματα αυτά, και πολλά ακόμα, απαιτούν καιρό μέχρι να ξεκαθαριστούν, κάποιες φορές ακόμα και χρόνια. Επομένως, οι χρήστες της Βικιπαίδειας δεσμεύονται στο να σέβονται ένα ευρύ φάσμα «δημοκρατικών» διαδικασιών και κανόνων ευγενείας.
Με την πλειονότητα των πρωταγωνιστών ανώνυμη, μόνον η ποιότητα των επιχειρημάτων υποτίθεται ότι υπερισχύει. Εντούτοις, μπορούμε να υποθέσουμε ότι και άλλοι παράγοντες διαδραματίζουν έναν διόλου ευκαταφρόνητο ρόλο.
Επικίνδυνη ανωνυμία
Σαφέστατα, οι πιο δυνατοί χρήστες της Βικιπαίδειας ή αυτοί που μεταχειρίζονται άριστα την αργκό και τις διαδικασίες της είναι εκείνοι που υπερισχύουν, αποθαρρύνοντας τους αντιπάλους τους. Επιπλέον, παρά τη δεοντολογία του προγράμματος η οποία επιβάλλει την ισότητα, φαίνεται ότι ορισμένοι συντάκτες επικαλούνται δεξιότητες ή εξωτερικούς τίτλους.
Η άοκνη δραστηριότητα του χρήστη Ες-Τζέι τού επέτρεψε την πρόσβαση σε όλες, περίπου, τις βαθμίδες ευθύνης που υπάρχουν μέσα στη Βικιπαίδεια. Εχαιρε τέτοιας εκτίμησης, που η έγκυρη επιθεώρηση «The New Yorker» πήρε συνέντευξη από αυτόν στο αφιέρωμα που έκανε στην εγκυκλοπαίδεια. Του προτάθηκε, επίσης, η θέση του διευθυντή κοινότητας (community manager) ή του ρυθμιστή στους κόλπους της Wikia, ενός οργανισμού κερδοσκοπικού χαρακτήρα που ξεκίνησε από τον Τζίμι Γουέιλς το 2004.
Η προσφορά αυτή ήταν μοιραία: το βιογραφικό σημείωμα που ο Ες-Τζέι συμπεριέλαβε στη Wikia δεν είχε απολύτως τίποτα κοινό με το προφίλ που παρουσιάστηκε στους χρήστες της Βικιπαίδειας ή στους αναγνώστες του «The New Yorker». Στην πραγματικότητα, όπως φαινόταν, δεν επρόκειτο για έναν καθηγητή Θρησκευτικών Σπουδών με διδακτορικούς τίτλους στο Δίκαιο και τη Φιλοσοφία, αλλά για έναν νεαρό άνδρα ηλικίας 24 ετών, ο οποίος δεν διέθετε καν πτυχίο.
Ο Ες-Τζέι, ωστόσο, είχε χρησιμοποιήσει πολύ συχνά τα διπλώματά του για να κερδίσει την παρτίδα τη στιγμή της σύγκρουσης. Για παράδειγμα, κατά τη διάρκεια μιας συζήτησης για τη χρήση του όρου «imprimatur» στην καθολική θρησκεία, ο άνθρωπός μας υπεραμύνθηκε της χρήσης του βιβλίου «Καθολικισμός για αρχάριους» (8), δηλώνοντας: «Αξιώνω συχνά από τους φοιτητές μου να διαβάζουν αυτό το βιβλίο και βάζω στοίχημα το πτυχίο μου για την αξιοπιστία του» (9).
Οταν αποκαλύφθηκε η απάτη του, ο Ες-Τζέι υποστήριξε ότι είχε δημιουργήσει την ψεύτικη ταυτότητα προκειμένου να προστατευθεί από τους ψυχοπαθείς που κατακλύζουν το Διαδίκτυο. Η δικαιολογία του, όμως, δεν έπεισε κανέναν και έτσι αναγκάστηκε να εγκαταλείψει τόσο τη Wikia όσο και τη Βικιπαίδεια.
Σε ένα λιβελογράφημα αντι-Web 2.0, ο Αντριου Κιν στηλιτεύει τον «ευγενή ερασιτέχνη», τον οποίο κρίνει αγράμματο και επικίνδυνο, επειδή τα blogs και τα wikis ζημιώνουν τα μέσα ενημέρωσης, καθώς και αυτούς που συντάσσουν όσα συλλέγονται από αυτούς τους ιστότοπους (10). Η ανωνυμία ανοίγει τις πόρτες σε όλες τις μορφές εκμετάλλευσης. Οι ψευδείς καταχωρίσεις μπορούν να υποκινηθούν είτε από συμφέρον είτε από δόλο.
Το 2007, ο Βίρτζιλ Γκουντ δημιουργεί το Wiki Scanner, ένα λογισμικό που αναγνωρίζει τους οργανισμούς που συντάσσουν τα wiki-άρθρα. Αποκαλύπτονται, έτσι, περιπτώσεις απαράδεκτης αυτοπροβολής: για παράδειγμα, κάποιος που έκανε δημοσίευση στη Βικιπαίδεια μέσω της διεύθυνσης ΙΡ (11) του αμερικανού κατασκευαστή των συστημάτων ηλεκτρονικής ψηφοφορίας Diebold, διέγραψε ολόκληρες παραγράφους οι οποίες ανέφεραν τις σοβαρές επιφυλάξεις τις οποίες εξέφραζαν επαγγελματίες της προστασίας των συστημάτων πληροφορικής σχετικά με την αξιοπιστία των Diebold.
Επιπλέον, διέγραψε και όλες εκείνες τις πληροφορίες, σύμφωνα με τις οποίες ο διευθυντής της εταιρείας είχε συγκεντρώσει πόρους για τον πρόεδρο Τζορτζ Μπους (12).
Ομοίως, η δολιοφθορά ανθεί στη Βικιπαίδεια. Η πιο τρανταχτή περίπτωση βανδαλισμού αφορούσε τον Τζον Ζάιγκενταλερ, δημοσιογράφο, συγγραφέα και πρώην συνεργάτη του Ρόμπερτ Κένεντι: Ενας φαρσέρ δημιούργησε, τον Μάιο του 2005, μια βιογραφική σελίδα, όπου επιβεβαίωνε ότι ο Ζάιγκενταλερ, «άμεσα αναμεμειγμένος» στη δολοφονία του Τζον Κένεντι, μετανάστευσε στη Σοβιετική Ενωση το 1971. Η απάτη αποκαλύφθηκε πολύ αργότερα και ο Ζάιγκενταλερ επικοινώνησε με τον Γουέιλς, ο οποίος διέγραψε το άρθρο.
Το θέμα αυτό, βέβαια, ήταν ακραία περίπτωση. Ωστόσο, πόσες πληροφορίες λιγότερο χονδροειδείς και ψεύτικες, που αφορούν πραγματικά πρόσωπα, δεν διαγράφονται ποτέ, είτε επειδή οι ενδιαφερόμενοι δεν έχουν λάβει γνώση είτε επειδή δεν διαθέτουν τα κατάλληλα μέσα για να τις αποκρούσουν;
Η υπόθεση Ζάιγκενταλερ φωτίζει ακόμα ένα μονοπάτι του «βικιπαιδικού» μοντέλου. Στη σελίδα συζήτησης του άρθρου, μόλις αποκαλύφθηκε η φάρσα, αρκετοί σχολιαστές, αντί να συμπαρασταθούν στο θύμα, θύμωσαν, επειδή δεν αποκατέστησε μόνο του την αλήθεια, αλλά απείλησε τη Βικιπαίδεια.
Το να αποδίδεις στον χρήστη την ευθύνη της διόρθωσης του λάθους είναι πράγματι σωστό, όταν τα άτομα επιλέγουν τα ίδια να συμμετάσχουν σε ένα σχέδιο, όπως στην περίπτωση του ελεύθερου λογισμικού. Αλλά αυτή η αξίωση καταντά παράλογη όταν αφορά άτομα που δεν έχουν κανένα δικαίωμα ελέγχου της συμμετοχής τους.
Δεν υπάρχει καμία εγγύηση ότι «τα μάτια του πλήθους» θα καταφέρουν να διορθώσουν όλα τα λάθη.
Ομοίως, οι συλλέκτες σελίδων ή συνδέσμων όπως το Digg δεν παράγουν δείκτες ακριβείας, αλλά δημοφιλίας μεταξύ των χρηστών του λογισμικού, των οποίων αντανακλούν τις επιλογές. Ο Γουέιλς είχε δηλώσει κάποτε: «Εάν δεν είναι στο Google, τότε δεν υπάρχει» (13).
Στο ζήτημα της ακρίβειας, το περιοδικό «Nature» συνέκρινε 42 επιστημονικά άρθρα προερχόμενα αντίστοιχα από τη Βικιπαίδεια και από την Εγκυκλοπαίδεια Μπριτάννικα. Κατέληξε στο συμπέρασμα ότι ήταν ισότιμα σε ποιότητα.
Η Μπριτάννικα, όμως, αμφισβήτησε την ανάλυση (14). Με όρους επιστημονικούς δεν μπορεί να υπάρξει σύγκριση όσον αφορά την εγκυρότητα ανάμεσα στη Βικιπαίδεια και την Μπριτάννικα.
Οι δύο σχολές
Γι' αυτόν το λόγο η ποιότητα των ματιών που εξετάζουν ένα εγκυκλοπαιδικό σχέδιο μετρά ίσως περισσότερο απ' ό,τι ο αριθμός τους. Και είναι αντικειμενικά προτιμότερη μια διαδικασία όπου ο συντάκτης αναλαμβάνει την ευθύνη (συμπεριλαμβανομένης και της νομικής) για αυτά που δημοσιεύει, παρά ένα «συνεχώς ανοιχτό εργοτάξιο» που στερείται κύρους. Παρόλο που ορισμένες σελίδες της Βικιπαίδειας είναι εξαιρετικές (15).
Οι σελίδες των αποκαλούμενων «σκληρών» επιστημών δεν προκαλούν τόσο συχνά την αμφισβήτηση, γιατί είναι εξειδικευμένες, τεχνικές και συνάμα μη ιδεολογικές. Υπάρχουν, βέβαια, εξαιρέσεις -για παράδειγμα, το θέμα του φαινομένου του θερμοκηπίου- αλλά σε γενικές γραμμές κανείς δεν έχει συμφέρον να υπονομεύσει ένα άρθρο για «τη μορφολογία των φυτών» ή τους «διακόπτες υψηλής τάσης».
Οι διθύραμβοι σχετικά με τις δημοκρατικές δυνατότητες της επικοινωνίας στο Διαδίκτυο υπήρξαν σταθερά, και ορθώς, αντικείμενο κριτικής - πολλοί θεώρησαν ότι νομιμοποιείται ένα ολιγαρχικό και άνισο σύστημα (16). Με τον ίδιο τρόπο, η πεποίθηση ότι το ελεύθερο περιεχόμενο θα διαλύσει την οικονομία της αγοράς εξυπηρετεί τα συμφέροντα των κατασκευαστών συστημάτων πληροφορικής και των παρόχων, δημιουργώντας την ανάγκη κατανάλωσης προϊόντων και υπηρεσιών που θα επιτρέψουν την πρόσβαση στο ψηφιακό μάννα (17).
Εντούτοις, όσο σημαντικά κι αν είναι, προκαλεί εντύπωση το γεγονός ότι τα «αριστερά» επιχειρήματα περιορίζονται στην κριτική της μαζικής κουλτούρας. Αυτή κρίνεται πάντοτε ως μυστικοπαθής και λαϊκή κι έτσι αποκρύπτονται τα πραγματικά διακυβεύματα.
Προοδευτική αποχή
Πρέπει να παρατηρήσουμε -και δίκαια- ότι οι προοδευτικές εκκλήσεις για τα συμφέροντα του λαού, την αλληλεγγύη και τη δικαιοσύνη των καταπιεσμένων καταλήγουν συχνά στο κενό. Η αιτία είναι ότι στις μιντιακές κοινωνίες, μόνιμα επικεντρωμένες στην ατομική ευημερία, η πραγματοποίηση μιας προσωπικής δυναμικής έχει περισσότερες πιθανότητες να κινητοποιήσει την κοινωνική δράση (18).
Ακόμα περισσότερο, οι παραδοσιακές πρακτικές του ακτιβισμού -συγκεντρωνόμαστε, διαμαρτυρόμαστε, φωνάζουμε συνθήματα, γυρίζουμε σπίτι μας- στερούνται φρεσκάδας. Επομένως, οι προοδευτικοί θα έπρεπε να εμπνευστούν, παίρνοντας υπόψη τον ρόλο της ατομικής ευχαρίστησης στην επιτυχία της Βικιπαίδειας, επειδή η επιτυχία αυτή θα μπορούσε να σημάνει την απαρχή μιας ανανέωσης της δικής τους πολιτικής δράσης.
Ωστόσο, η έλλειψη ακρίβειας στη Βικιπαίδεια την καθιστά προβληματική. Ο τελικός σκοπός μιας εγκυκλοπαίδειας είναι η αλήθεια.
Η αλήθεια δεν έχει πολιτικό αλλά επιστημονικό στόχο. Για ποιο λόγο, λοιπόν, να μη χρησιμοποιήσει κάποιος σε ένα πολιτικό μοντέλο τον συντονισμό των ατομικών ενθουσιασμών που επιτρέπει η μορφή «wiki»; Εναπόκειται στα κινήματα της αριστεράς να βρουν εξίσου συναρπαστικά σχέδια.
Η ευκολία στην πρόσβαση, όπως επίσης και το ευρύ περιθώριο αυτονομίας αποτελούν κίνητρα για τη δέσμευση των συμμετεχόντων σε ηλεκτρονικά συνεργατικά σχέδια. Υπό την έννοια αυτή, η Βικιπαίδεια είναι ενδεικτική της ανάδυσης ενός καινοτόμου τύπου οργάνωσης, μιας μείξης γραφειοκρατικών, φυλετικών και συλλογικών χαρακτηριστικών.
Επειδή ακριβώς εμπλέκονται συμμετέχοντες στις «online φυλετικές γραφειοκρατίες» «δίνονται», σ' αυτές τόσο δυνατά. Αραγε τα μοντέλα αυτά μπορούν να μεταφερθούν σε ένα μη ψηφιακό περιβάλλον ή θα παραμείνουν ο μυστικός κήπος μιας δικτυωμένης μειονότητας;
(1) ΣτΕ: Κώδικας: το σύνολο των εντολών, γραμμένων σε γλώσσα πληροφορικής, που αποτελούν το λογισμικό. Το λογισμικό των μεγάλων εταιρειών πληροφορικής είναι «κλειστού κώδικα», δηλαδή κανείς δεν μπορεί να έχει πρόσβαση στις εντολές αυτές. Αντίθετα, το ελεύθερο λογισμικό λέγεται και «ανοιχτού κώδικα», γιατί ο καθένας έχει πρόσβαση και μπορεί να το μετατρέψει ανάλογα με τις ανάγκες του ή να το βελτιώσει και να δώσει μια καινούρια «έκδοση στην κυκλοφορία».
(2) Συστήματα διαχείρισης περιεχομένων στα οποία κάθε επισκέπτης που εγγράφεται (ελεύθερα ή έπειτα από έγκριση του ιδιοκτήτη) μπορεί να αλλάξει τις πληροφορίες κατά το δοκούν.
(3) ΣτΕ: wikipedia: η απόδοση Βικιπαίδεια χρησιμοποιείται ευρέως στα ελληνικά. Προέρχεται από τη σύντμηση των λέξεων wiki και εγκυκλοπαίδεια.
(4) Yochai Benkler, «The Wealth of Networks : How Social Production Transforms Market and Freedom», Yale University Press, Νιού Χέιβεν (Κονέκτικατ), 2006.
(5) Jimmy Wales, «The wisdom of crowds», «The Observer», Λονδίνο, 22 Ιουνίου 2008.
(6) Andrew Lih, «Wikipedia as participatory journalism: Reliable sources? Metrics for evaluating collaborative media as a news resource», 5ο Διεθνές Συμπόσιο για την Online Δημοσιογραφία, Οστιν (Τέξας), 16-17 Απριλίου 2004.
(7) Απάντηση: τρεις ώρες κατά μέσο όρο. Το γεγονός, όμως, ότι οι τροποποιήσεις ήταν ομαδοποιημένες, τις καθιστούσε ευκολότερες ως προς τον εντοπισμό τους. Βλ. www.wikipedia.org/wiki/Alexander_Halavais.
(8) John Trigilio και Kenneth Brighenti, «Catholicism for Dummies», Wiley Publishing Inc, Ινδιανάπολις (Ιντιάνα), 2003.
(9) Διαβάστε επίσης Noam Cohen, «Α contributor to wikipedia has his fictional side», «The New York Times», 5 Μαρτίου 2007.
(10) Βλ. Andrew Keen, «The Cult of the Amateur», Doubleday, Νέα Υόρκη, 2007. Ο Keen βρίσκεται σε μια περιοχή πιο ρευστή όταν επεκτείνει την κριτική του για το μοντέλο του Internet στα ΜΜΕ, επειδή το να αντιπαραθέτει κάποιος την «αξιοπιστία» των πληροφοριών που παρέχουν τα μεγάλα μέσα στις ηχηρές δημοσιεύσεις των blogs, συνεπάγεται το να ξεχάσει κάπως γρήγορα τον τρόπο με τον οποίο μετατρέπονται σε ηχώ των απόψεων που εκφράζουν οι ιδιοκτήτες των ΜΜΕ.
(11) Αριθμητική διεύθυνση που προσδιορίζει έναν Η/Υ όταν αυτός συνδέεται σε ένα δίκτυο πληροφοριών.
(12) John Borland, «See who's editing Wikipedia: Diebold, the CIA, a campaign», «Wired», Σαν Φρανσίσκο, 14 Αυγούστου 2007.
(13) Stacy Schiff, «Know it all», «The New Yorker», 31 Ιουλίου 2006.
(14) Το 2007, η Βικιπαίδεια ήταν το 17ο μεγαλύτερο site σε επισκεψιμότητα στο Διαδίκτυο. Η Εγκυκλοπαίδεια Britannica, με τα 100 βραβεία Νόμπελ και τους 4.000 ειδικούς, βρισκόταν στην 5.128η θέση. Βλ. Keen, όπ.π. Εγκυκλοπαίδεια Britannica, «Fatally flawed: Refuting the recent study on encyclopedic accuracy by the journal "Nature"», Μάρτιος 2006.
(15) Τα προγράμματα Citizendium και Veropedia ξεκίνησαν προκειμένου να διορθώσουν τα μειονεκτήματα της Βικιπαίδειας. Το Citizendium, που οργανώθηκε από τον συνιδρυτή της Βικιπαίδειας, Larry Sanger, στοχεύει στο συνδυασμό της ενέργειας του wiki με τις δεξιότητες καταξιωμένων ειδικών. Η Veropedia συμπυκνώνει άρθρα της Βικιπαίδειας σε ένα επίπεδο που κρίνεται άψογο.
(16) Διαβάστε Serge Halimi, «Des cyber-resistants trop euphoriques», «Le Monde diplomatique», Αύγουστος 2000.
(17) Βλ. Jean-Marc Mandosio, «Apres l'effondrement. Notes sur l'utopie neotechnologique», Encyclopedie des nuisances, Παρίσι, 2000.
(18) Βλ. Stephen Duncombe, «Dream: Re-Imagining Progressive Politics in an Age of Fantasy», «The New Press», Νέα Υόρκη, 2007.
* Ο MATHIEU Ο'NEIL είναι ερευνητής, καθηγητής στο Εθνικό Πανεπιστήμιο της Αυστραλίας και στο Πανεπιστήμιο Grenoble-ΙΙΙ (Stendhal), συγγραφέας του βιβλίου «Cyberchiefs:
Autonomy and Authority in Online Tribes», Pluto Press, Λονδίνο, 2009.
Του MATHIEU Ο'NEIL* ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ 26/04/2009
Οταν ο Αρης «έπλασε» τη Γη
ΡΟΥΛΑ ΠΑΠΠΑ-ΣΟΥΛΟΥΝΙΑ
Ειμαστε μόνοι στο σύμπαν; Μπορεί να υπάρχει ζωή σε άλλους πλανήτες; Η ύπαρξη της ζωής στη Γη είναι μοναδικό η τυχαίο γεγονός; Αυτά αποτελούν προαιώνια ερωτήματα του ανθρώπου! Η απάντησή τους θα αλλάξει τις αντιλήψεις μας για τη θέση μας στο σύμπαν, με πρώτη τη θεολογική θεώρηση της ζωής.
Ο βόρειος πόλος του Αρη είναι καλυμμένος με πάγο διοξειδίου του άνθρακα και νερού. Λόγω του μικρού μεγέθους του, η ατμόσφαιρα είναι πολύ λεπτή Ο βόρειος πόλος του Αρη είναι καλυμμένος με πάγο διοξειδίου του άνθρακα και νερού. Λόγω του μικρού μεγέθους του, η ατμόσφαιρα είναι πολύ λεπτή Μια νέα ερευνητική προσπάθεια για ανίχνευση ζωής στον Αρη βρίσκεται σε εξέλιξη και αναμένεται να αποφέρει νέες σημαντικές επιστημονικές ανακαλύψεις αλλά και τεχνολογίες. Ουσιαστικά είναι η συνέχεια της διαστημικής αποστολής «Viking», το 1976, που απέβη άκαρπη.
Σε αυτή την ερευνητική ομάδα συμμετέχει και ο έλληνας επιστήμονας Χρ. Γεωργίου (καθηγητής Βιοχημείας στο Τμήμα Βιολογίας του Πανεπιστημίου Πατρών), μαζί με τους κορυφαίους επιστήμονες Chris McKay (αστρογεωφυσικός στο Ames Research Center, Space Science Division, της NASA) και Henry Sun (αστρομικροβιολόγος στο Desert Research Institute στο Las Vegas των ΗΠΑ).
Κοινό παρελθόν
Αλλά γιατί ο Αρης έχει επικεντρώσει τόσο το ενδιαφέρον των επιστημόνων;
Πρώτα από όλα βρίσκεται κοντά μας, απέχει μιάμιση φορά από τον Ηλιο απ' ό,τι η Γη, και επιπλέον τότε που δημιουργήθηκαν και οι δύο πλανήτες -πριν από 4 δισεκατομμύρια χρόνια- επικρατούσαν οι ίδιες περιβαλλοντικές συνθήκες. Αφού λοιπόν οι συνθήκες αυτές επέτρεψαν την εμφάνιση της ζωής στον πλανήτη μας, γιατί όχι και στον Αρη;
Προγενέστεροι αστρονόμοι νόμιζαν ότι ο Αρης διασχιζόταν από αρδευτικά κανάλια και ότι είχε βλάστηση. Διαψεύστηκαν, όμως, εκατό χρόνια αργότερα, το 1964, όταν το διαστημόπλοιο «Mariner 4» αντίκρισε έναν άγονο Κόκκινο Πλανήτη χωρίς ίχνη νερού και ζωής. Το ερώτημα, όμως, παρέμενε: Μήπως υπάρχει πρωτόγονη ζωή κρυμμένη στο χώμα του Αρη;
Απάντηση προσπάθησε να δώσει η NASA με την αποστολή «Viking»: Προσεδάφισε στον Αρη δύο οχήματα για επιτόπου πειράματα. Ενα από αυτά εντόπισε κάποια δραστηριότητα στο χώμα, που έδειχνε να είναι βιολογικής προέλευσης. Συγκεκριμένα, αρειανό χώμα ανακατεύτηκε με τροφή για μικρόβια, που, αν υπήρχαν εκεί τότε, θα τη μετέτρεπαν σε διοξείδιο του άνθρακα.
Οι τέσσερις επιστήμονες στην «Κοιλάδα του θανάτου», στην έρημο Μοτζάβε των ΗΠΑ. Εκεί επικρατούν ίδιες περιβαλλοντικές συνθήκες με αυτές του Αρη και μπορούν να διεξαχθούν διάφορα πειράματα. Οι τέσσερις επιστήμονες στην «Κοιλάδα του θανάτου», στην έρημο Μοτζάβε των ΗΠΑ. Εκεί επικρατούν ίδιες περιβαλλοντικές συνθήκες με αυτές του Αρη και μπορούν να διεξαχθούν διάφορα πειράματα. Πράγματι, το χώμα απελευθέρωσε διοξείδιο του άνθρακα. Οχι, όμως, από μικρόβια, γιατί ένα άλλο πείραμα της αποστολής «Viking» δεν βρήκε σε αυτό οργανικό άνθρακα, δηλαδή το χημικό υλικό από το οποίο είναι φτιαγμένη η ζωή.
Σήμερα, οι επιστήμονες θεωρούν ότι η «Viking» εντόπισε στο αρειανό χώμα χημική και όχι βιολογική δραστηριότητα. Υποθέτουν βάσιμα ότι το χώμα του Αρη πρέπει να περιέχει κάποιους ισχυρούς χημικούς οξειδωτές που διέσπασαν την τροφή σε διοξείδιο του άνθρακα, και οι οποίοι εμποδίζουν την ανάπτυξη ζωής στην επιφάνειά του.
Στις τρεις δεκαετίες που μεσολάβησαν από την αποστολή «Viking» πολλά διαστημόπλοια στάλθηκαν στον Αρη. Τα στοιχεία για την ιστορία του Κόκκινου Πλανήτη ενισχύουν τις υποψίες των επιστημόνων για ύπαρξη ζωής.
Ακραίες συνθήκες
Η θερμοκρασία του κυμαίνεται από -143 (στους πόλους) έως +27 (στον Ισημερινό) βαθμούς Κελσίου. Η λεπτή και αραιή ατμόσφαιρά του (έχει το 1% της ατμοσφαιρικής πίεσης της Γης) αποτελείται κυρίως από διοξείδιο του άνθρακα (95%), με λίγο οξυγόνο (0,13%) και ίχνη νερού (0,021%), ενώ συνταράσσεται συχνά από θύελλες σκόνης.
Η δε υπεριώδης ακτινοβολία και το οξειδωτικό στρώμα σκόνης στην επιφάνειά του την κάνουν θανάσιμο μέρος για την ανάπτυξη ζωής.
Η διαφορά μεγέθους Γης και Αρη. Η διαφορά μεγέθους Γης και Αρη. Ομως, ο Αρης δεν ήταν έτσι στο παρελθόν. Τα μεγάλα κανάλια, τα δίκτυα ποταμών και τα παραμορφωμένα λόγω νερού στρώματα ιζημάτων που φαίνονται στην επιφάνειά του δείχνουν ότι τα πρώτα μισό δισεκατομμύριο χρόνια της ζωής του ήταν ζεστός και υγρός, με πυκνή ατμόσφαιρα παρόμοια με της πρώιμης Γης.
Μετά, έχασε την περισσότερη από την αρχική ατμόσφαιρά του λόγω της μικρής βαρύτητάς του (σχεδόν 2,5 φορές μικρότερη της Γης).
Σήμερα, οι πόλοι του είναι καλυμμένοι με παγωμένο διοξείδιο του άνθρακα και νερό, συστατικά που θα μπορούσαν να συντηρήσουν ζωή.
Ολα αυτά κάνουν τους επιστήμονες να υποστηρίζουν ότι θα μπορούσε να είχε εμφανιστεί ζωή στον πρώιμο Αρη. Υποθέτουν ότι σήμερα πιθανόν να επιβιώνουν εκείνα τα είδη ζωής που προσαρμόστηκαν καλύτερα για να προφυλάσσονται από τις ακραίες συνθήκες οι οποίες επικρατούν στην επιφάνειά του.
Πειράματα στη Γη
Ετσι, εξάλλου, κάνουν και οι μικροοργανισμοί που ζουν στη Γη σε ακραίες περιβαλλοντικές συνθήκες σαν του Αρη, όπως αυτές που επικρατούν στις ερήμους Μοτζάβε στη Νεβάδα των ΗΠΑ και Ατακάμα στη Χιλή και Ανταρκτική.
Αυτά υποστηρίζει ο Chris McKay που ερευνά την αστρική εξέλιξη της ζωής. Μάλιστα, συμμετείχε σε διαστημικές αποστολές της NASA όπως στην εξερεύνηση του Τιτάνα με το διαστημικό σκάφος «Huygen» το 2005, και του Αρη με τα σκάφη «Phoenix» και «Science Landers» το 2008 και το 2009, αντιστοίχως.
----------------
Chris McKay*
Στην ουσία, το θεμελιώδες ερώτημα που ερευνά η Αστροβιολογία είναι αυτό που ονομάζω «δεύτερη γένεση» και εκεί εστιάζεται το ερευνητικό μας ενδιαφέρον. Στο ηλιακό μας σύστημα το πιο πιθανό μέρος μιας δεύτερης γένεσης είναι ο Αρης, έτσι στόχος μας είναι να πάμε εκεί, να ψάξουμε για αποδείξεις ύπαρξης ζωής και να δείξουμε αν αυτή η ζωή αποτελεί, ή όχι, μια δεύτερη ανεξάρτητη προέλευση ζωής.
*Ενα συγκεκριμένο πεδίο στο οποίο επί του παρόντος εργαζόμαστε είναι η χημική δραστικότητα του εδάφους. Και διαπιστώνουμε, πράγματι, τέτοια δραστικότητα από την ύπαρξη μεταλλικών υπεροξειδίων σε εδάφη ερήμων όπως της Μοτζάβε και της Ατακάμα.
*Προσπαθούμε να κατανοήσουμε τον τρόπο δημιουργίας αυτών των υπεροξειδίων γιατί θα μας βοηθήσει να μάθουμε τι συμβαίνει στον Άρη, και πού πρέπει να πάμε για να βρούμε αποδείξεις ύπαρξης πρωτόγονης ζωής.
Η εξαιρετική σημασία της ενδεχόμενης ύπαρξης τοξικών για τη ζωή χημικών οξειδωτών στον Αρη, έκανε εμένα και τον συνεργάτη μου Δρα Henry Sun να στραφούμε στον ειδικό σε αυτούς Δρα Χρήστο Γεωργίου.
*Είμαστε πολύ χαρούμενοι που δέχθηκε να συμμετάσχει στην ερευνητική ομάδα μας, διότι ήδη εντόπισε τοξικούς για τη ζωή οξειδωτές σε εδάφη των ερήμων Μοτζάβε και Ατακάμα. Μαζί με τη χημεία αυτών των περιβαλλόντων, μελετάμε και τη ζωή που συντηρούν. Το πώς αυτή η ζωή επιβιώνει σε πολύ ξηρά περιβάλλοντα, τα πιο ξηρά, τα πιο θερμά και τα πιο κρύα στη Γη.
*Το ερευνητικό μας πρόγραμμα είναι διττό: Πρώτον, είναι χημικό προκειμένου να κατανοήσουμε τη φύση του χώματος και των οξειδωτών, πώς καταστρέφουν την οργανική ύλη της ζωής και πού αυτή θα μπορούσε να επιβιώσει. Δεύτερον, είναι βιολογικό για να μάθουμε πώς η ζωή επιβιώνει σε ξηρό περιβάλλον, σε ζεστές και κρύες ερήμους και πώς αυτά θα μας βοηθήσουν να ψάξουμε για αποδείξεις ζωής στον Αρη.
*Ο CHRIS MCKAY είναι αστρογεωφυσικός στο Ames Research Center, Space Science Division της NASA.
Χρήστος Γεωργίου*
Επισκέφθηκα τον ερευνητικό σταθμό Zzyzx Station στην έρημο Μοτζάβε μαζί με τον μεταπτυχιακό μου φοιτητή Κων. Γκρίντζαλη έπειτα από πρόσκληση των Chris McKay και Henry Sun, με τους οποίους συνεργάζομαι από το 2006.
Η έρημος αυτή προσφέρεται για πειράματα ανίχνευσης ζωής και παρεμποδιστικών γι' αυτήν οξειδωτικών χημικών ουσιών, που η ομάδα μας σχεδιάζει να κάνει σε αυτόν τον πλανήτη σε κάποια μελλοντική διαστημική αποστολή.
*Συγκεκριμένα, σχεδιάζουμε δύο πειράματα: Το πρώτο και τα ειδικά ερευνητικά όργανα σχεδιάζονται από τους δύο προαναφερθέντες συναδέλφους, προκειμένου να εντοπιστεί ζωή στην επιφάνεια του Αρη με μεθόδους πιο ακριβείς από αυτές που χρησιμοποιήθηκαν στην ανεπιτυχή στο θέμα αυτό αποστολή «Viking» το 1976.
Εδώ συμμετέχει και ο πρωτοπόρος ερευνητής της NASA Gilbert V. Levin που σχεδίασε το πειραματικό σκέλος της αποστολής «Viking». Βέβαια, μιλάμε μόνο για πρωτόγονη ζωή, δηλαδή για μικρόβια, κυρίως βακτήρια.
*Το δεύτερο πείραμα και οι απαραίτητες ερευνητικές συσκευές του, που είναι κάτι το νέο, σχεδιάζονται από το εργαστήριό μου προκειμένου να εντοπιστούν και να μετρηθούν στο χώμα και την ατμόσφαιρα του Αρη χημικοί οξειδωτές (π.χ. σαν το οξιζενέ) που εμποδίζουν την εμφάνιση ζωής. Κάποιοι από αυτούς τους οξειδωτές θα μπορούν να χρησιμοποιηθούν και σαν σημάδια για την ανεύρεση νερού στον Αρη επειδή το χρειάζονται για να σχηματιστούν.
*Με αυτά τα δεδομένα θα μπορούμε να επιλέγουμε περιοχές στον Αρη με μεγαλύτερη πιθανότητα ύπαρξης ζωής, μια που αυτή απαιτεί τόσο την ύπαρξη νερού όσο και την απουσία τοξικών οξειδωτών. Η ανακάλυψη πρωτόγονης ζωής στον Αρη θα απαντήσει και στο ερώτημα αν είμαστε απόγονοί της ή αν εμφανίστηκε εκεί ανεξάρτητα από τη ζωή στη Γη. Αν βασίζεται στο DNA, θα αρκεί μια σύγκρισή του με το DNA οργανισμών της Γης.
*Ο ΧΡΗΣΤΟΣ ΓΕΩΡΓΙΟΥ είναι καθηγητής Βιοχημείας στο τμήμα Βιολογίας του Πανεπιστημίου Πατρών.
Henry Sun*
Μελετούμε μικροοργανισμούς στην έρημο Μοτζάβε, όπου επικρατούν ακραίες κλιματολογικές συνθήκες παρόμοιες με αυτές του Αρη, προκειμένου να μάθουμε πώς η ζωή θα μπορούσε να υπάρξει και στον Αρη.
*Ο λόγος που διερωτώμεθα αν υπάρχει ζωή τον Αρη είναι διότι σε αυτόν τον πλανήτη όπως και στη Γη, μετά τη δημιουργία τους πριν από 4 δισεκατομμύρια χρόνια, επικρατούσαν παρόμοιες περιβαλλοντικές συνθήκες. Γνωρίζουμε ότι η ζωή ξεκίνησε στη Γη, αλλά είναι πολύ πιθανό να ξεκίνησε και στον Αρη. Είναι επίσης πιθανό η ζωή να πρωτοξεκίνησε στον Αρη και να ταξίδεψε στη Γη με κάποιο αρειανό μετεωρίτη, και υπό αυτή την έννοια θα μπορούσαμε να θεωρούμαστε Αρειανοί. Η ζωή ξεκίνησε και επιβίωσε στη Γη και εξακολούθησε να αναπτύσσεται μέχρι σήμερα.
*Ο Αρης, όμως, σε αυτό το διάστημα έχασε σταδιακά την ατμόσφαιρά και το νερό του λόγω της μικρής βαρύτητάς του. Ετσι, έγινε πολύ κρύος και σήμερα επικρατεί εκεί ένα πολύ ακραίο περιβάλλον. Ομως, εξακολουθούμε να θεωρούμε ότι υπάρχει πιθανότητα να ζουν σήμερα ορισμένοι μικροοργανισμοί σε αυτόν τον πλανήτη.
*Μικροοργανισμοί που έμαθαν να προσαρμόζονται σε ακραία περιβάλλοντα, όπως λόγου χάριν οι μικροοργανισμοί της ερήμου Μοτζάβε που έμαθαν να ζουν π.χ. μέσα σε πέτρες και στρώσεις αλατιού. Και αυτό το μικροπεριβάλλον τούς προστατεύει από τις ακραίες κλιματικές συνθήκες που επικρατούν έξω και τους επιτρέπει να πολλαπλασιάζονται.
*Αυτές είναι οι μορφές ζωής που μελετάμε στην έρημο, χρησιμοποιώντας την σαν μοντέλο για να κατανοήσουμε την οικολογία του Αρη, και επίσης για να καθορίσουμε τι είδους όργανα και στρατηγικές εντοπισμού ζωής πρέπει να χρησιμοποιήσουμε σε διαστημικές αποστολές ανεύρεσής της σε αυτόν τον πλανήτη.
*Ο HENRY SUN είναι αστρομικροβιολόγος στο Desert Research Institute στο Λας Βέγκας των ΗΠΑ.
ΡΟΥΛΑ ΠΑΠΠΑ-ΣΟΥΛΟΥΝΙΑ ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ 26/04/2009
(Θα) είμαστε όλοι Παλαιστίνιοι;
Τη Μεγάλη Παρασκευή, 17 Απριλίου, ένας ακόμη Παλαιστίνιος σκοτώθηκε στη Δυτική Οχθη του Ιορδάνη απ' τον ισραηλινό στρατό.
Η είδηση δεν έχει καμιά πρωτοτυπία, υπάρχουν όμως πάμπολλοι λόγοι για να μην περάσει απαρατήρητη. Οχι μόνο γιατί μετά τις ομαδικές σφαγές των «ελεύθερων φυλακισμένων» της Γάζας, στις αρχές της χρονιάς, τα ανακλαστικά της κοινής γνώμης αρχίζουν να χαλαρώνουν επικίνδυνα απέναντι στα κρούσματα «ελάσσονος», «καθημερινής» βίας του στρατού κατοχής. Αλλά και γιατί οι τεχνικές λεπτομέρειες αυτού του συγκεκριμένου φόνου ίσως αποδειχθούν προφητικές για όσα μέλλει ν' ακολουθήσουν και στον τόπο μας, τώρα που η δυναμική επιβολή «του νόμου και της τάξης» αναδεικνύεται σε κεντρικό διακύβευμα του πολιτικού παιχνιδιού.
Αιτία θανάτου του 30χρονου Μπασέμ Ιμπραχίμ Αμπού Ραχμέτ ήταν ο τραυματισμός του σε ευθεία βολή από δακρυγόνο βλήμα, κατά τη διάρκεια διαδήλωσης ενάντια στο διαβόητο «Τείχος» αποκλεισμού (στην πραγματικότητα: κατακερματισμού) της Δυτικής Οχθης. Ο ισραηλινός στρατός ανακοίνωσε ότι τα δακρυγόνα ρίχτηκαν στη διάρκεια σφοδρών συγκρούσεων ανάμεσα στους διαδηλωτές και τους «αμυνόμενους» στρατιώτες. Στην πραγματικότητα, όπως διαπιστώνουμε από ερασιτεχνικό βίντεο που είναι προσπελάσιμο στο Διαδίκτυο, η διαδήλωση ήταν απολύτως ειρηνική κι ο φόνος του νεαρού Μπασέμ εντελώς απρόκλητος. Κάτω από τις ίδιες ακριβώς συνθήκες, άλλωστε, είχε χτυπηθεί στις 13 Μαρτίου στο χωριό Νιιλίν κι ο 38χρονος Αμερικανός ακτιβιστής Τρίσταν Αντερσον, μέλος του Διεθνούς Κινήματος Αλληλεγγύης. Με το κρανίο θρυμματισμένο από τον ίδιο τύπο «δακρυγόνου», παραμένει ακόμη σε νοσοκομείο του Ισραήλ με βαρύ εγκεφαλικό τραύμα.
Τα «δακρυγόνα» βλήματα «μεγάλου βεληνεκούς» που τραυμάτισαν θανάσιμα τους δύο διαδηλωτές αποτελούν καινοτομία του ισραηλινού οπλοστασίου καταστολής διαδηλώσεων. Πρόκειται για ένα υβρίδιο «δακρυγόνου» και «πλαστικής σφαίρας», που συγκεντρώνει τις φονικές ιδιότητες και των δύο και μπορεί να χρησιμοποιηθεί τόσο ως μέσο διάλυσης συγκεντρώσεων όσο και για την επιλεκτική «εξουδετέρωση» συγκεκριμένων ατόμων. Από το βίντεο του φόνου διαπιστώνουμε, άλλωστε, ότι στόχος του ισραηλινού σκοπευτή ήταν πιθανότατα ο οπερατέρ που κατέγραψε τη σκηνή και στεκόταν ακριβώς δίπλα στο θύμα.
Τι μας ενδιαφέρουν όλες αυτές οι λεπτομέρειες; Υπενθυμίζουμε απλά ότι, μετά τη νεανική εξέγερση του περασμένου Δεκέμβρη, το Ισραήλ συγκαταλέγεται πλέον στους βασικούς προμηθευτές της ΕΛ.ΑΣ. με «δακρυγόνα». Η είδηση δημοσιεύθηκε στις 14 Δεκεμβρίου στην εφημερίδα «Γεντιότ Αχρονότ» και γνωστοποιήθηκε στη χώρα μας από την ιστοσελίδα του συναδέλφου Πάνου Χαρίτου. Σύμφωνα με το ρεπορτάζ του Ιτάμαρ Αϊχνερ, που επικαλούνταν ελληνικές αστυνομικές πηγές, η ΕΛ.ΑΣ. είχε καταναλώσει μέσα στο πρώτο πενθήμερο των «ταραχών» μεγάλο μέρος από τις 4.600 δακρυγόνες βομβίδες της, με αποτέλεσμα να καταφύγει για την άμεση αναπλήρωσή τους σε τρεις ισραηλινές εταιρείες, ειδικευμένες σ' αυτό τον τομέα. Ηδη από τις 18 Δεκεμβρίου, τα ΜΑΤ εγκαινίασαν κατά των διαδηλωτών ένα ν νέο τύπο χημικού αερίου, κίτρινου χρώματος, που προκαλούσε κάψιμο των πνευμόνων κι έντονο αίσθημα ασφυξίας. Αν είναι να χρησιμοποιηθούν στους δρόμους της Αθήνας και τα «δακρυγόνα μεγάλου βεληνεκούς», καλό είναι λοιπόν να γνωρίζουμε εκ των προτέρων περί τίνος ακριβώς πρόκειται.
ios@enet.gr / www.iospress.gr
Η είδηση δεν έχει καμιά πρωτοτυπία, υπάρχουν όμως πάμπολλοι λόγοι για να μην περάσει απαρατήρητη. Οχι μόνο γιατί μετά τις ομαδικές σφαγές των «ελεύθερων φυλακισμένων» της Γάζας, στις αρχές της χρονιάς, τα ανακλαστικά της κοινής γνώμης αρχίζουν να χαλαρώνουν επικίνδυνα απέναντι στα κρούσματα «ελάσσονος», «καθημερινής» βίας του στρατού κατοχής. Αλλά και γιατί οι τεχνικές λεπτομέρειες αυτού του συγκεκριμένου φόνου ίσως αποδειχθούν προφητικές για όσα μέλλει ν' ακολουθήσουν και στον τόπο μας, τώρα που η δυναμική επιβολή «του νόμου και της τάξης» αναδεικνύεται σε κεντρικό διακύβευμα του πολιτικού παιχνιδιού.
Αιτία θανάτου του 30χρονου Μπασέμ Ιμπραχίμ Αμπού Ραχμέτ ήταν ο τραυματισμός του σε ευθεία βολή από δακρυγόνο βλήμα, κατά τη διάρκεια διαδήλωσης ενάντια στο διαβόητο «Τείχος» αποκλεισμού (στην πραγματικότητα: κατακερματισμού) της Δυτικής Οχθης. Ο ισραηλινός στρατός ανακοίνωσε ότι τα δακρυγόνα ρίχτηκαν στη διάρκεια σφοδρών συγκρούσεων ανάμεσα στους διαδηλωτές και τους «αμυνόμενους» στρατιώτες. Στην πραγματικότητα, όπως διαπιστώνουμε από ερασιτεχνικό βίντεο που είναι προσπελάσιμο στο Διαδίκτυο, η διαδήλωση ήταν απολύτως ειρηνική κι ο φόνος του νεαρού Μπασέμ εντελώς απρόκλητος. Κάτω από τις ίδιες ακριβώς συνθήκες, άλλωστε, είχε χτυπηθεί στις 13 Μαρτίου στο χωριό Νιιλίν κι ο 38χρονος Αμερικανός ακτιβιστής Τρίσταν Αντερσον, μέλος του Διεθνούς Κινήματος Αλληλεγγύης. Με το κρανίο θρυμματισμένο από τον ίδιο τύπο «δακρυγόνου», παραμένει ακόμη σε νοσοκομείο του Ισραήλ με βαρύ εγκεφαλικό τραύμα.
Τα «δακρυγόνα» βλήματα «μεγάλου βεληνεκούς» που τραυμάτισαν θανάσιμα τους δύο διαδηλωτές αποτελούν καινοτομία του ισραηλινού οπλοστασίου καταστολής διαδηλώσεων. Πρόκειται για ένα υβρίδιο «δακρυγόνου» και «πλαστικής σφαίρας», που συγκεντρώνει τις φονικές ιδιότητες και των δύο και μπορεί να χρησιμοποιηθεί τόσο ως μέσο διάλυσης συγκεντρώσεων όσο και για την επιλεκτική «εξουδετέρωση» συγκεκριμένων ατόμων. Από το βίντεο του φόνου διαπιστώνουμε, άλλωστε, ότι στόχος του ισραηλινού σκοπευτή ήταν πιθανότατα ο οπερατέρ που κατέγραψε τη σκηνή και στεκόταν ακριβώς δίπλα στο θύμα.
Τι μας ενδιαφέρουν όλες αυτές οι λεπτομέρειες; Υπενθυμίζουμε απλά ότι, μετά τη νεανική εξέγερση του περασμένου Δεκέμβρη, το Ισραήλ συγκαταλέγεται πλέον στους βασικούς προμηθευτές της ΕΛ.ΑΣ. με «δακρυγόνα». Η είδηση δημοσιεύθηκε στις 14 Δεκεμβρίου στην εφημερίδα «Γεντιότ Αχρονότ» και γνωστοποιήθηκε στη χώρα μας από την ιστοσελίδα του συναδέλφου Πάνου Χαρίτου. Σύμφωνα με το ρεπορτάζ του Ιτάμαρ Αϊχνερ, που επικαλούνταν ελληνικές αστυνομικές πηγές, η ΕΛ.ΑΣ. είχε καταναλώσει μέσα στο πρώτο πενθήμερο των «ταραχών» μεγάλο μέρος από τις 4.600 δακρυγόνες βομβίδες της, με αποτέλεσμα να καταφύγει για την άμεση αναπλήρωσή τους σε τρεις ισραηλινές εταιρείες, ειδικευμένες σ' αυτό τον τομέα. Ηδη από τις 18 Δεκεμβρίου, τα ΜΑΤ εγκαινίασαν κατά των διαδηλωτών ένα ν νέο τύπο χημικού αερίου, κίτρινου χρώματος, που προκαλούσε κάψιμο των πνευμόνων κι έντονο αίσθημα ασφυξίας. Αν είναι να χρησιμοποιηθούν στους δρόμους της Αθήνας και τα «δακρυγόνα μεγάλου βεληνεκούς», καλό είναι λοιπόν να γνωρίζουμε εκ των προτέρων περί τίνος ακριβώς πρόκειται.
ios@enet.gr / www.iospress.gr
Οικονομικό σχέδιο Ν.Δ. - ΛΑΟΣ
ΑΝ ΤΟ ΦΛΕΡΤ ΟΔΗΓΗΣΕΙ ΣΤΟ ΓΑΜΟ
Παρά την πρόσφατη επαναβεβαίωση της παλιάς θέσης του κ. Καραμανλή ότι «δεν συνεργάζεται με τα άκρα», η προσέγγιση του κόμματος του κ. Καρατζαφέρη προς το κυβερνών κόμμα συνεχίζεται.
Η αδυναμία της κυβέρνησης της Ν.Δ., με την οριακή πλειοψηφία και το τσαλακωμένο πολιτικό προφίλ, αφήνει ελεύθερο το χώρο στον πεπειραμένο τακτικιστή καναλάρχη. Με υπολογισμένες κινήσεις και εφαρμόζοντας σταθερά την τακτική του σκοτσέζικου ντους, ο κ. Καρατζαφέρης διεκδικεί να επιστρέψει από την πόρτα στην «κοινή πολυκατοικία» της (ακρο-κεντρο)δεξιάς, εκεί δηλαδή από όπου τον πέταξαν πριν από 9 χρόνια από το παράθυρο.
Ακόμα κι ο Αρης Σπηλιωτόπουλος, ο άνθρωπος δηλαδή που είχε δεχτεί το 2000 τη σφοδρή επίθεση από τον κ. Καρατζαφέρη (με τα περί «Σαλώμης») που οδήγησε στη διαγραφή του, είναι έτοιμος να τον καλοδεχτεί, λέγοντας μεγαλόψυχα ότι «ο ΛΑΟΣ σε πολλά ζητήματα έχει εκφράσει απόψεις που δεν χαρακτηρίζονται ακραίες».
Οσο για την παλιά δήλωση Καραμανλή περί άκρων, ο υπουργός Παιδείας έδωσε μια περίεργη ερμηνεία: «Η δήλωση Καραμανλή περί άκρων δεν αποκλείει κανέναν και δεν προεγκρίνει κανέναν» (Mega, 9/3/09).
Για να αντιληφθεί κανείς πώς σχεδιάζει αυτή την προσέγγιση, χρήσιμη είναι η περιγραφή που έκανε ο ίδιος ο κ. Καρατζαφέρης σε μια συνεδρίαση της Βουλής τον περασμένο μήνα.
Ο πρόεδρος του ΛΑΟΣ θυμήθηκε μια παλιά ελληνική ταινία με «μια ξεπεσμένη αριστοκράτισσα και την κόρη της, που μου φαίνεται ότι ήταν η Μπέτυ Αρβανίτη, οι οποίες δεν είχαν να φάνε και πήγαινε ένας κρεοπώλης της γειτονιάς, ένας χασάπης και τους έδινε τα κρέατα, τα μπιφτέκια, τον κιμά κ.λπ. και την "έβγαζαν". Αλλά, βεβαίως, δεν ήθελαν να δείξουν το χασάπη, ντρεπόντουσαν. Ετσι είναι ξεπεσμένη η Νέα Δημοκρατία. Παίρνει τις ιδέες μας αλλά δεν θέλει να ξέρει ότι είναι από εμάς».
Κρεοπωλείον «Η πατρίς»
Ο (κατά δήλωσή του) «χασάπης» της δεξιάς έχει, βέβαια, δίκιο. Σε μια σειρά από ζητήματα που απασχόλησαν τα τελευταία χρόνια την κυβέρνηση, οι τελικές αποφάσεις που πάρθηκαν από τα αρμόδια υπουργεία και τον ίδιο τον πρωθυπουργό φέρνουν τη σφραγίδα του κ. Καρατζαφέρη. Σε ορισμένα, μάλιστα, απ' αυτά, ο πρόεδρος του ΛΑΟΣ έχει κατορθώσει να δημιουργήσει πραγματικό «ρεύμα», παρασύροντας στην πολιτική του επιχειρηματολογία μέσα ενημέρωσης που υποτίθεται ότι δεν ταυτίζονται με τη δεξιά (εφημερίδες όπως το «Πρώτο Θέμα» και κανάλια όπως το Mega).
Από τη διαμάχη για το βιβλίο της Ιστορίας μέχρι τις κυβερνητικές εξαγγελίες για την ποινικοποίηση της κουκούλας και την κατάργηση του πανεπιστημιακού ασύλου, η κυβέρνηση εμφανίζεται να υιοθετεί -και μάλιστα με μεγάλη καθυστέρηση που της προκαλεί και αντίστοιχο πολιτικό κόστος- τις προτάσεις του κ. Καρατζαφέρη.
Από τη δική τους πλευρά, ο πρόεδρος και οι βουλευτές του ΛΑΟΣ δεν διστάζουν να υπερψηφίζουν τα κρίσιμα νομοσχέδια της κυβέρνησης, ενώ οι παρεμβάσεις τους στη Βουλή κινούνται περισσότερο κατά του ΠΑΣΟΚ και του ΣΥΡΙΖΑ και πολύ συχνά από τα δικά τους έδρανα εκφωνούνται οι πιο καθαροί φιλοκυβερνητικοί λόγοι.
Πιο (νεο)φιλελεύθερος από τον κ. Αλογοσκούφη αποδεικνύεται ότι είναι ο πρόεδρος του ΛΑΟΣ. Σύνδεσμός του με την κυβέρνηση παραμένει ο κ. Παν. Ψωμιάδης Πιο (νεο)φιλελεύθερος από τον κ. Αλογοσκούφη αποδεικνύεται ότι είναι ο πρόεδρος του ΛΑΟΣ Το αποτέλεσμα είναι να έχει ήδη δημιουργηθεί ένας σφικτός πολιτικός εναγκαλισμός, τον οποίο αποδέχεται στην πράξη η κυβέρνηση, ακόμα και όταν στα λόγια τον απορρίπτει. Η σαφής στροφή της προς μια πολιτική ατζέντα «νόμου και τάξης» προκύπτει και ενισχύεται απ' αυτή την άτυπη συνεργασία, την οποία ο κ. Καρατζαφέρης ήδη αποκαλεί «συγκυβέρνηση».
Στην πραγματικότητα ο κ. Καρατζαφέρης έχει πετύχει ό,τι έλεγε και το παλιό σλόγκαν για τα εσώρουχα που είχε ο ίδιος λανσάρει, την εποχή που ήταν (μόνο) διαφημιστής: «Απ' έξω εμφάνιση και από μέσα άνεση». Απ' έξω η κυβέρνηση εξακολουθεί να εμφανίζεται ως πολιτικός εκφραστής του μεσαίου χώρου, ενώ από μέσα έχει όλη την άνεση να κυριαρχεί η ακροδεξιά.
Οι δυο πιο ορατοί άξονες αυτής της προσέγγισης είναι ασφαλώς η επιβολή μέτρων σκληρής αστυνόμευσης στο εσωτερικό και η υιοθέτηση μιας εθνικιστικής ρητορικής στο εξωτερικό.
Αλλά το πραγματικό πολιτικό ερώτημα που προκύπτει από αυτή τη σύγκλιση είναι ποιες επιπτώσεις μπορεί να έχει αυτή η «συγκυβέρνηση» στη διαχείριση του σπουδαιότερου ζητήματος αυτής της περιόδου, την αντιμετώπιση δηλαδή της οικονομικής κρίσης.
Ο πατριωτισμός της τσέπης
Η οικονομική «φιλοσοφία» του ΛΑΟΣ αποτελεί ένα επιπλέον επιχείρημα, το οποίο χρησιμοποιούν ορισμένοι αναλυτές για να διευκολύνουν τη διαφαινόμενη δεξιά «συγκυβέρνηση». Αν μπολιαστεί, μας λένε αυτοί οι αναλυτές, η οικονομική πολιτική της Νέας Δημοκρατίας με τη «σκέψη Καρατζαφέρη», τότε μπορεί να πάρει πιο «φιλολαϊκές μορφές», εφόσον το ΛΑΟΣ αποτελεί τη σύγχρονη εκδοχή της παλιάς λαϊκής δεξιάς, η οποία δεν υιοθετεί τη φιλελεύθερη οικονομική λογική.
Είναι αλήθεια ότι ορισμένες από τις κατά καιρούς εξαγγελίες του κ. Καρατζαφέρη έχουν σαφή αναφορά σε δόγματα της λαϊκής δεξιάς και συνοδεύονται από προτάσεις μέτρων «προστασίας των μικρομεσαίων», που έρχονται σε αντίθεση με τη σκληρή νεοφιλελεύθερη λογική. Αν συνυπολογίσει κανείς την αντιευρωπαϊκή ρητορική του κόμματος, τότε μπορεί να παρασυρθεί και να θεωρήσει ότι περιμένουν καλύτερες μέρες τους εργαζόμενους, αν επιτευχθεί τελικά η πολυσυζητημένη συγκατοίκηση.
Ομως, ισχύει εντελώς το αντίθετο. Αν μπει κανείς στον κόπο και αφαιρέσει από τις προτάσεις του κ. Καρατζαφέρη το διαφημιστικό τους περίβλημα, το μόνο που μένει είναι μια σκληρή νεοφιλελεύθερη λογική. Ξεχωρίζουμε κατ' αρχάς δύο προτάσεις του ΛΑΟΣ που ήδη έχουν υιοθετηθεί από την κυβέρνηση, αλλά έχει ενδιαφέρον η συλλογιστική με την οποία τις εισηγήθηκε προσωπικά ο πρόεδρος του ΛΑΟΣ.
Α. Η «νομιμοποίηση» των ημιυπαίθριων χώρων.
«Σας προτείνουμε ένα φόρο, γλυκύ φόρο, κύριε πρωθυπουργέ», έλεγε στις 6/2/09 στη Βουλή ο κ. Καρατζαφέρης.
Σύνδεσμός του με την κυβέρνηση παραμένει ο κ. Παν. Ψωμιάδης Σύνδεσμός του με την κυβέρνηση παραμένει ο κ. Παν. Ψωμιάδης «Ενα εκατομμύριο σπίτια είναι παράνομα. Ολα τα διαμερίσματα της Ελλάδας είναι παράνομα με τους ημιυπαίθριους χώρους. Ολοι θέλουν να τα νομιμοποιήσουν. Δεν υπάρχει Ελληνας που δεν θα δώσει ευχάριστα για να νομιμοποιήσει το σπίτι του, γιατί αυτομάτως ανεβαίνει και η αντικειμενική αξία του ακινήτου. Να τα γκρεμίσετε ένα εκατομμύριο σπίτια δεν μπορείτε. Αρα, λοιπόν, πάρτε απ' αυτό το φόρο».
Πρόκειται για το αυστηρά εισπρακτικό μέτρο που έσπευσε να υιοθετήσει ο κ. Σουφλιάς, με την αστεία επισήμανση ότι «δεν πρόκειται για νομιμοποίηση, αλλά για τακτοποίηση».
Β. Η φοροαπαλλαγή για τα αυτοκίνητα πολυτελείας.
«Τόσο καιρό που φωνάζαμε εμείς εντός Κοινοβουλίου κι εντός Ευρωκοινοβουλίου να φέρετε την πλήρη κατάργηση του τέλος ταξινόμησης, δεν το κάνατε», έλεγε και πάλι στη Βουλή στις 30/3/09, ο πρόεδρος του ΛΑΟΣ.
«Το πιο ακριβό αυτοκίνητο, η Porsche η Cayenne, έχει 22.000 ευρώ στις Βρυξέλλες -χθες ήμουν εκεί- όταν είναι τετραετίας. Εδώ, γιατί έχει 60.000 και 70.000 ευρώ; Για ποιο λόγο το αυτοκίνητο που στην Ελλάδα έχει 40.000 ευρώ στη Ρουμανία μπορείς να βρεις το ίδιο με 14.000 ευρώ; Είμαστε η μόνη χώρα της Ευρώπης που συμβαίνει αυτό. Αν θέλετε, λοιπόν, να νομοθετήσετε υπέρ του λαού, νομοθετήστε και πείτε "καταργείται τελείως"».
Δώστε Πόρσε στο λαό, λοιπόν! Αλλά οι «δομικές αλλαγές» που εισηγείται ο κ. Καρατζαφέρης για την αντιμετώπιση της κρίσης είναι πολύ σοβαρότερες:
1. Η κατάργηση της φορολογίας των επιχειρήσεων που επενδύουν.
«Στις ελάχιστες επενδύσεις που γίνονται, για να μη φύγουν και αυτές και γίνουν περισσότερες, όσα κέρδη επανεπενδύονται, μηδέν φορολογία. Οταν, λοιπόν, υπάρχει μία επιχείρηση που επενδύει όσα και αν κερδίζει στο σύνολό τους, δεν φορολογούνται. Οχι κλάσμα, κύριε πρωθυπουργέ. Γιατί όταν μπει κλάσμα, αρχίζει ο έφορος και κάνει το κουμάντο» (12/2/09).
2. Η νομιμοποίηση του μαύρου χρήματος των επιχειρηματιών.
«Ζητήστε να σας πουν πόσα χρήματα έχουν οι Ελληνες στο εξωτερικό. Θα τρομάξετε. Είμαστε η χώρα με τις μεγαλύτερες καταθέσεις στην Ελβετία. Κάποια απ' αυτά τα χρήματα μπορούν να έλθουν πίσω, κύριε πρωθυπουργέ. Νομιμοποιήστε τα. Πώς; Πείτε: νομιμοποιώ όλα αυτά τα χρήματα, δεν με ενδιαφέρει πώς τα έβγαλες έξω, αρκεί να πάρεις ομόλογα του Ελληνικού Δημοσίου» (12/2/09).
Μια καρέκλα χωρίζει τον κ. Καρατζαφέρη από τον άλλοτε ηγέτη και μέγα ευεργέτη του Μια καρέκλα χωρίζει τον κ. Καρατζαφέρη από τον άλλοτε ηγέτη και μέγα ευεργέτη του 3. Η κατάργηση του «πόθεν έσχες».
«Καταργήστε για πέντε χρόνια το "πόθεν έσχες", καταργήστε για πέντε χρόνια ό,τι τεκμήριο υπάρχει. Αυτός που έχει χρήματα στο σεντούκι θα πάει να τα κάνει σπίτι και αν έχει πολλά, θα τα κάνει βίλα. Θα δουλέψει ο εκσκαφέας, ο οικοδόμος, θα δουλέψει ο μπογιατζής, θα δουλέψει ο σιδεράς, θα δουλέψει αυτός ο οποίος πουλάει κουζίνες, ψυγεία ή κουρτίνες, όλοι. Θα γυρίσει η αγορά. Βγάλτε τα μαύρα χρήματα από τα σεντούκια» (12/2/09).
4. Η θεσμοποίηση της παραοικονομίας σε όλα τα επίπεδα.
«Οσον αφορά την παραοικονομία, ξέρετε ότι υπάρχει ανάμεσά μας. Εγώ, αν ήμουν στη θέση σας, θα έκανα λίγο τα στραβά μάτια. Πρόσκαιρα θα έχανα κάποια έσοδα, στο τέλος όμως θα τα πάρω τα έσοδά μου. Θα τα πάρω από το έργο που θα κάνει, που θα χτίσει, που θα αγοράσει ένα ακίνητο. Ταυτόχρονα, όμως, ενισχύω την απασχόληση! Αποφεύγω έναν μεγάλο βραχνά. Γιατί εμένα δεν με ενδιαφέρει σε αυτήν τη φάση εκεί που πηγαίνει η ανεργία, ποια οικονομία μου δίνει μεροκάματα! Εγώ θέλω μεροκάματα τώρα» (12/2/09).
5. Το ξεπούλημα όλων των δημόσιων οργανισμών «εδώ και τώρα».
Ο κ. Καρατζαφέρης δεν αρκείται στην υποστήριξη των κυβερνητικών χειρισμών για την πώληση της Ολυμπιακής. Προτείνει -επί τη ευκαιρία- το ξεπούλημα και του ΟΣΕ: «Εχουμε μια αδερφή γεροντοκόρη πενήντα οκτώ ετών, κακοφτιαγμένη, στραπατσαρισμένη και έρχεται κάποιος και την παίρνει και μας δίνει και προίκα. Οχι να δώσουμε εμείς προίκα. Λοιπόν, μην χάσετε την ευκαιρία. Κοιτάξτε τι καλύτερο μπορείτε να δώσετε. Και κοντά στη γεροντοκόρη αδερφή, μπας και δώσετε και κανέναν γεροντοκόρο αδερφό, δηλαδή τον ΟΣΕ» (12/2/09).
6. Η θεοποίηση των ιδιωτικών επιχειρήσεων και της δράσης τους.
«Ξέρετε, κύριε υπουργέ», παρατηρεί στον κ. Αβραμόπουλο (18/2/09), «ότι εάν αναθέσετε σ' έναν ιδιωτικό φορέα όλες τις αξονικές, όλες τις μαγνητικές, όλα τα εγκεφαλογραφήματα, θα σας έρθει φθηνότερα κατά έν τρίτο απ' ό,τι κοστίζει σήμερα;».
7. Η δημιουργία ενός «παραδείσου» επενδυτών στην Ελλάδα.
Το οικονομικό όραμα του κ. Καρατζαφέρη είναι να δημιουργηθεί στην Ελλάδα ένα επενδυτικό «θαύμα», ανάλογο μ' εκείνο που προκάλεσε σε χώρες της Ασίας και της Ανατολικής Ευρώπης τα μικρά μεροκάματα και η απουσία εργατικής προστασίας.
Στις 22/1/09 ο πρόεδρος του ΛΑΟΣ αποκαλύπτει στον αρμόδιο υπουργό ότι «δύο παγκόσμιες μονάδες, η Mitsubishi και η Hyundai, θέλουν καλύτερη πρόσβαση στην Ευρώπη. Το ξέρετε; Τα λαγωνικά σας το έχουν πιάσει αυτό; Εγώ θα πήγαινα αύριο το πρωί, κύριε υπουργέ, στην Ιαπωνία και θα έλεγα "ελάτε στην Ελλάδα και σας δίνω τα πάντα, ό,τι θέλετε, μέχρι και ασφαλιστική απαλλαγή τα πρώτα πέντε χρόνια. Ελάτε εδώ"». Με ιδιαίτερη επιμονή επανέφερε στη Βουλή το ίδιο αίτημα για χαριστική μεταχείριση των δύο συγκεκριμένων πολυεθνικών εταιρειών ο βουλευτής του ΛΑΟΣ και προσωπικός συνεργάτης του κ. Καρατζαφέρη Κωνσταντίνος Αϊβαλιώτης (28 και 29/1/09).
8. Η καταπάτηση δικαιωμάτων των εργαζομένων της χώρας.
Οπως κάθε συνεπής σκληρός νεοφιλελεύθερος, ο κ. Καρατζαφέρης θεωρεί εμπόδιο στην οικονομική ανάπτυξη τους αγώνες των εργαζομένων και, φυσικά, τον ίδιο τον συνδικαλισμό.
Δεν διστάζει, μάλιστα, να εκθειάσει από το βήμα της Βουλής το περιβόητο «άρθρο 4», δηλαδή τον αντεργατικό νόμο του 1983: «Είμαι απολύτως υπέρ του άρθρου 4 που είχε φέρει [το ΠΑΣΟΚ], που επιτέλους προσδιόριζε πώς γίνεται μία απεργία. Από τους εργαζόμενους οι μισοί συν ένας. Γιατί τώρα είναι χίλιοι οι εργαζόμενοι σε έναν τομέα, συνδικαλίζονται οι 100, ταμειακώς εντάξει είναι οι 60 και αποφασίζουν οι 31. Και οι άλλοι δεν θέλουν. Πάμε, λοιπόν, σε μία λογική επεξεργασία» (23/1/09).
Οσο για τις διεκδικήσεις των εργαζομένων, «όλοι είμαστε υπέρ της ελευθερίας των διεκδικήσεων, όλοι είμαστε υπέρ των λαϊκών αγώνων. Δεν είμαστε όμως υπέρ των παρανομιών».
9. Με τραπεζίτη αρχηγό.
Και πώς θα γίνουν όλα αυτά που εισηγείται ο κ. Καρατζαφέρης; Μα είναι πολύ απλό. Πρέπει να αναλάβει την πρωθυπουργία ένας τραπεζίτης!
Απευθυνόμενος με επίκαιρη ερώτηση προς τον πρωθυπουργό σχετικά με την ανάγκη συναίνεσης για την αντιμετώπιση της οικονομικής κρίσης (20/2/09), ο κ. Καρατζαφέρης εισηγήθηκε την πρωθυπουργοποίηση του Λουκά Παπαδήμου, υποδιοικητή της Ευρωπαϊκής Τράπεζας και πρώην διοικητή της Τραπέζης της Ελλάδος:
«Αυτό το οποίο προτείνω εγώ και είναι συγκεκριμένο είναι να φωνάξουμε τον καλύτερο. Ποιος είναι ο καλύτερος σήμερα; Ποιος μπορεί να βγάλει τη χώρα από την κρίση; Πιστεύω και προτείνω -μπορεί να είναι άλλος, μπορεί κάποιος να προτείνει κάποιον άλλο- τον Λουκά Παπαδήμο. Να τον πάρουμε από υποδιοικητή της Ευρωπαϊκής Τράπεζας, να τον φέρουμε εδώ, να κάνουμε κυβέρνηση, να βάλετε εσείς τους υπουργούς σας, να βάλει το ΠΑΣΟΚ, να βάλουν και οι άλλοι από έναν και να στηρίξουμε όλοι μαζί μια προσπάθεια να βγούμε από την κρίση».
Δεν υπάρχει πιο κυνική ομολογία για τον τρόπο που αντιλαμβάνεται την έξοδο από την κρίση ο πρόεδρος του ΛΑΟΣ από αυτή τη σαφή πρόταση.
Την ίδια ώρα που σε διεθνές επίπεδο θεωρούνται υπεύθυνοι για την κρίση οι ακραίοι κερδοσκοπικοί μηχανισμοί που στήθηκαν από τους τραπεζικούς γίγαντες και ενώ στην Ελλάδα η τραπεζική αγορά συνεχίζει να πετυχαίνει υψηλή κερδοφορία σε βάρος των χρηστών του τραπεζικού συστήματος, ακούγεται εξαιρετικά προκλητική μια τέτοια πρόταση. Βέβαια, είναι και δείγμα του πολιτικού πρωτογονισμού της ακροδεξιάς στην Ελλάδα, γιατί στην ίδια ομιλία του ο κ. Καρατζαφέρης εξήγησε ότι αν το πρόβλημα της Ελλάδας δεν ήταν οικονομικό (όπως σήμερα) αλλά εθνικό, τότε καταλληλότερος για πρωθυπουργός θα ήταν ένας... στρατιωτικός.
Τι θέλει το ΛΑΟΣ
Ολα αυτά τα μέτρα που απαριθμεί σε κάθε ευκαιρία ο κ. Καρατζαφέρης δεν τα εμπνεύστηκε μόνο ενόψει της κρίσης. Αν κάνει κανείς τον κόπο να διαβάσει το επίσημο πρόγραμμα με το οποίο κατέβηκε το ΛΑΟΣ στις τελευταίες εκλογές, θα διαπιστώσει ότι περιλαμβάνονται σκληρά αντιεργατικά νεοφιλελεύθερα μέτρα που δεν θα τολμούσαν να προτείνουν ούτε τα παιδιά του Σικάγου στη Χιλή του Πινοσέτ.
*Το πρόγραμμα αυτό προβλέπει έναν «θεσμό συνεργασίας των τάξεων» που θα υποκαταστήσει το συνδικαλισμό (σ. 15), προτείνει σκανδαλώδη επιδότηση κατά 50% των εφοπλιστών για πλοία που ναυπηγούνται σε ελληνικά ναυπηγεία (σ. 75), εισηγείται ξεπούλημα των εταιρειών του δημόσιου τομέα «επειδή δημιουργήθηκαν από την τάση για κρατισμό του ΠΑΣΟΚ» (σ. 34).
*Οσο για τον δημόσιο τομέα, το σάκο του μποξ δηλαδή για κάθε συνεπή νεοφιλελεύθερο, το πρόγραμμα του ΛΑΟΣ προβλέπει προσαρμογή των αμοιβών του δημόσιου τομέα σε αυτές του ιδιωτικού και «εξατομίκευσή» τους. Δηλαδή, εξάρτησή τους από «την αποτελεσματικότητα, από την παραγωγικότητα και από την ακεραιότητα του κάθε υπαλλήλου» (σ. 33).
*Εκεί όπου οι θέσεις του ΛΑΟΣ ξεπερνούν τη νεοφιλελεύθερη ουτοπία είναι όταν προτείνουν την... κατάργηση των δασών: «Οι εκτάσεις που χαρακτηρίζονται σήμερα ως δασικές χωρίς να είναι δρυμοί θα πρέπει να αποχαρακτηρισθούν και να παραδοθούν για γεωργική, αστική ή περιαστική χρήση» (σ. 79).
*Αλλά και σε όλη τη διαδρομή του κ. Καρατζαφέρη από την περίοδο που απλώς διεκδικούσε το χώρο μιας (ακροδεξιάς) τάσης στο εσωτερικό της Νέας Δημοκρατίας, μέχρι σήμερα που την πιέζει απ' τα έξω με την αξιοσημείωτη κοινοβουλευτική του παρουσία, οι οικονομικές του προτάσεις είχαν σαφές πολιτικό πρόσημο. Δεν είναι ασφαλώς συμπτωματικό το γεγονός ότι ως μόνιμος «ειδικός οικονομικός αναλυτής» σε κάθε είδους εκπομπή του Τηλεάστυ παρουσιάζεται ο Κωνσταντίνος Θάνος, στέλεχος της απριλιανής χούντας.
*Ολα αυτά τα χρόνια, σε κάθε ευκαιρία, από τις εκπομπές του ο κ. Καρατζαφέρης επαναφέρει προτάσεις καταστρατήγησης των κεκτημένων δικαιωμάτων των εργαζομένων και υιοθετεί κάθε λογής πρόταση που θα ενθουσίαζε ακόμα και τον πιο ασύδοτο εργοδότη. Κατά τη γνώμη του οι ξένοι επενδυτές δεν έρχονται στη χώρα μας «επειδή έχουμε αλλοπρόσαλλο φορολογικό και εργασιακό καθεστώς», «ένα συντεχνιακό σύστημα που καπέλωνε ο κομμουνισμός» (Τηλεάστυ, 17/1/05). Και τι πρέπει να γίνει; Να καταργηθεί ο κατώτατος μισθός! Ετσι θα γίνει ελεύθερη η αγορά, κατά τον κ. Καρατζαφέρη, γιατί ο εργαζόμενος «δεν θέλει να φάει αστακό, αρκείται στη φασολάδα».
*Παρόμοια επιχειρήματα κατά των εργαζομένων αναπτύσσουν και οι διάφοροι σχολιαστές στο κανάλι του:
«Οι ναυτικοί αμείβονται πλουσιοπαρόχως και θα έπρεπε να είναι οι τελευταίοι που διαμαρτύρονται», λέει ο κ. Κόλμερ (Τηλεάστυ, 28/2/06) και συμφωνεί με τον οικοδεσπότη, σημερινό ευρωβουλευτή του ΛΑΟΣ, Γεώργιο Γεωργίου, ότι θα έπρεπε «να βάλουν μυαλό οι έλληνες ναυτικοί». Ο κ. Γεωργίου προσθέτει, για όσους δεν κατάλαβαν, ότι πρέπει «να επιτραπεί η χρήση αλλοδαπών πληρωμάτων, διότι ένας Ελλην ανειδίκευτος εργαζόμενος κοστίζει όσο 5,3 Αιγύπτιοι».
Η λύση, λοιπόν, για τους αναλυτές του ΛΑΟΣ στην κρίση είναι η πλήρης απελευθέρωση της αγοράς, και όποιον πάρει ο χάρος. Αλλά αυτές ακριβώς οι απόψεις είναι που κάνουν τόσο δημοφιλή τον κ. Καρατζαφέρη σε μερίδα του «οικονομικού κόσμου» και, το σημαντικότερο, σε πολλούς από τους πιο διακεκριμένους τηλεπαρουσιαστές των βραδινών δελτίων...
ios@enet.gr
Παρά την πρόσφατη επαναβεβαίωση της παλιάς θέσης του κ. Καραμανλή ότι «δεν συνεργάζεται με τα άκρα», η προσέγγιση του κόμματος του κ. Καρατζαφέρη προς το κυβερνών κόμμα συνεχίζεται.
Η αδυναμία της κυβέρνησης της Ν.Δ., με την οριακή πλειοψηφία και το τσαλακωμένο πολιτικό προφίλ, αφήνει ελεύθερο το χώρο στον πεπειραμένο τακτικιστή καναλάρχη. Με υπολογισμένες κινήσεις και εφαρμόζοντας σταθερά την τακτική του σκοτσέζικου ντους, ο κ. Καρατζαφέρης διεκδικεί να επιστρέψει από την πόρτα στην «κοινή πολυκατοικία» της (ακρο-κεντρο)δεξιάς, εκεί δηλαδή από όπου τον πέταξαν πριν από 9 χρόνια από το παράθυρο.
Ακόμα κι ο Αρης Σπηλιωτόπουλος, ο άνθρωπος δηλαδή που είχε δεχτεί το 2000 τη σφοδρή επίθεση από τον κ. Καρατζαφέρη (με τα περί «Σαλώμης») που οδήγησε στη διαγραφή του, είναι έτοιμος να τον καλοδεχτεί, λέγοντας μεγαλόψυχα ότι «ο ΛΑΟΣ σε πολλά ζητήματα έχει εκφράσει απόψεις που δεν χαρακτηρίζονται ακραίες».
Οσο για την παλιά δήλωση Καραμανλή περί άκρων, ο υπουργός Παιδείας έδωσε μια περίεργη ερμηνεία: «Η δήλωση Καραμανλή περί άκρων δεν αποκλείει κανέναν και δεν προεγκρίνει κανέναν» (Mega, 9/3/09).
Για να αντιληφθεί κανείς πώς σχεδιάζει αυτή την προσέγγιση, χρήσιμη είναι η περιγραφή που έκανε ο ίδιος ο κ. Καρατζαφέρης σε μια συνεδρίαση της Βουλής τον περασμένο μήνα.
Ο πρόεδρος του ΛΑΟΣ θυμήθηκε μια παλιά ελληνική ταινία με «μια ξεπεσμένη αριστοκράτισσα και την κόρη της, που μου φαίνεται ότι ήταν η Μπέτυ Αρβανίτη, οι οποίες δεν είχαν να φάνε και πήγαινε ένας κρεοπώλης της γειτονιάς, ένας χασάπης και τους έδινε τα κρέατα, τα μπιφτέκια, τον κιμά κ.λπ. και την "έβγαζαν". Αλλά, βεβαίως, δεν ήθελαν να δείξουν το χασάπη, ντρεπόντουσαν. Ετσι είναι ξεπεσμένη η Νέα Δημοκρατία. Παίρνει τις ιδέες μας αλλά δεν θέλει να ξέρει ότι είναι από εμάς».
Κρεοπωλείον «Η πατρίς»
Ο (κατά δήλωσή του) «χασάπης» της δεξιάς έχει, βέβαια, δίκιο. Σε μια σειρά από ζητήματα που απασχόλησαν τα τελευταία χρόνια την κυβέρνηση, οι τελικές αποφάσεις που πάρθηκαν από τα αρμόδια υπουργεία και τον ίδιο τον πρωθυπουργό φέρνουν τη σφραγίδα του κ. Καρατζαφέρη. Σε ορισμένα, μάλιστα, απ' αυτά, ο πρόεδρος του ΛΑΟΣ έχει κατορθώσει να δημιουργήσει πραγματικό «ρεύμα», παρασύροντας στην πολιτική του επιχειρηματολογία μέσα ενημέρωσης που υποτίθεται ότι δεν ταυτίζονται με τη δεξιά (εφημερίδες όπως το «Πρώτο Θέμα» και κανάλια όπως το Mega).
Από τη διαμάχη για το βιβλίο της Ιστορίας μέχρι τις κυβερνητικές εξαγγελίες για την ποινικοποίηση της κουκούλας και την κατάργηση του πανεπιστημιακού ασύλου, η κυβέρνηση εμφανίζεται να υιοθετεί -και μάλιστα με μεγάλη καθυστέρηση που της προκαλεί και αντίστοιχο πολιτικό κόστος- τις προτάσεις του κ. Καρατζαφέρη.
Από τη δική τους πλευρά, ο πρόεδρος και οι βουλευτές του ΛΑΟΣ δεν διστάζουν να υπερψηφίζουν τα κρίσιμα νομοσχέδια της κυβέρνησης, ενώ οι παρεμβάσεις τους στη Βουλή κινούνται περισσότερο κατά του ΠΑΣΟΚ και του ΣΥΡΙΖΑ και πολύ συχνά από τα δικά τους έδρανα εκφωνούνται οι πιο καθαροί φιλοκυβερνητικοί λόγοι.
Πιο (νεο)φιλελεύθερος από τον κ. Αλογοσκούφη αποδεικνύεται ότι είναι ο πρόεδρος του ΛΑΟΣ. Σύνδεσμός του με την κυβέρνηση παραμένει ο κ. Παν. Ψωμιάδης Πιο (νεο)φιλελεύθερος από τον κ. Αλογοσκούφη αποδεικνύεται ότι είναι ο πρόεδρος του ΛΑΟΣ Το αποτέλεσμα είναι να έχει ήδη δημιουργηθεί ένας σφικτός πολιτικός εναγκαλισμός, τον οποίο αποδέχεται στην πράξη η κυβέρνηση, ακόμα και όταν στα λόγια τον απορρίπτει. Η σαφής στροφή της προς μια πολιτική ατζέντα «νόμου και τάξης» προκύπτει και ενισχύεται απ' αυτή την άτυπη συνεργασία, την οποία ο κ. Καρατζαφέρης ήδη αποκαλεί «συγκυβέρνηση».
Στην πραγματικότητα ο κ. Καρατζαφέρης έχει πετύχει ό,τι έλεγε και το παλιό σλόγκαν για τα εσώρουχα που είχε ο ίδιος λανσάρει, την εποχή που ήταν (μόνο) διαφημιστής: «Απ' έξω εμφάνιση και από μέσα άνεση». Απ' έξω η κυβέρνηση εξακολουθεί να εμφανίζεται ως πολιτικός εκφραστής του μεσαίου χώρου, ενώ από μέσα έχει όλη την άνεση να κυριαρχεί η ακροδεξιά.
Οι δυο πιο ορατοί άξονες αυτής της προσέγγισης είναι ασφαλώς η επιβολή μέτρων σκληρής αστυνόμευσης στο εσωτερικό και η υιοθέτηση μιας εθνικιστικής ρητορικής στο εξωτερικό.
Αλλά το πραγματικό πολιτικό ερώτημα που προκύπτει από αυτή τη σύγκλιση είναι ποιες επιπτώσεις μπορεί να έχει αυτή η «συγκυβέρνηση» στη διαχείριση του σπουδαιότερου ζητήματος αυτής της περιόδου, την αντιμετώπιση δηλαδή της οικονομικής κρίσης.
Ο πατριωτισμός της τσέπης
Η οικονομική «φιλοσοφία» του ΛΑΟΣ αποτελεί ένα επιπλέον επιχείρημα, το οποίο χρησιμοποιούν ορισμένοι αναλυτές για να διευκολύνουν τη διαφαινόμενη δεξιά «συγκυβέρνηση». Αν μπολιαστεί, μας λένε αυτοί οι αναλυτές, η οικονομική πολιτική της Νέας Δημοκρατίας με τη «σκέψη Καρατζαφέρη», τότε μπορεί να πάρει πιο «φιλολαϊκές μορφές», εφόσον το ΛΑΟΣ αποτελεί τη σύγχρονη εκδοχή της παλιάς λαϊκής δεξιάς, η οποία δεν υιοθετεί τη φιλελεύθερη οικονομική λογική.
Είναι αλήθεια ότι ορισμένες από τις κατά καιρούς εξαγγελίες του κ. Καρατζαφέρη έχουν σαφή αναφορά σε δόγματα της λαϊκής δεξιάς και συνοδεύονται από προτάσεις μέτρων «προστασίας των μικρομεσαίων», που έρχονται σε αντίθεση με τη σκληρή νεοφιλελεύθερη λογική. Αν συνυπολογίσει κανείς την αντιευρωπαϊκή ρητορική του κόμματος, τότε μπορεί να παρασυρθεί και να θεωρήσει ότι περιμένουν καλύτερες μέρες τους εργαζόμενους, αν επιτευχθεί τελικά η πολυσυζητημένη συγκατοίκηση.
Ομως, ισχύει εντελώς το αντίθετο. Αν μπει κανείς στον κόπο και αφαιρέσει από τις προτάσεις του κ. Καρατζαφέρη το διαφημιστικό τους περίβλημα, το μόνο που μένει είναι μια σκληρή νεοφιλελεύθερη λογική. Ξεχωρίζουμε κατ' αρχάς δύο προτάσεις του ΛΑΟΣ που ήδη έχουν υιοθετηθεί από την κυβέρνηση, αλλά έχει ενδιαφέρον η συλλογιστική με την οποία τις εισηγήθηκε προσωπικά ο πρόεδρος του ΛΑΟΣ.
Α. Η «νομιμοποίηση» των ημιυπαίθριων χώρων.
«Σας προτείνουμε ένα φόρο, γλυκύ φόρο, κύριε πρωθυπουργέ», έλεγε στις 6/2/09 στη Βουλή ο κ. Καρατζαφέρης.
Σύνδεσμός του με την κυβέρνηση παραμένει ο κ. Παν. Ψωμιάδης Σύνδεσμός του με την κυβέρνηση παραμένει ο κ. Παν. Ψωμιάδης «Ενα εκατομμύριο σπίτια είναι παράνομα. Ολα τα διαμερίσματα της Ελλάδας είναι παράνομα με τους ημιυπαίθριους χώρους. Ολοι θέλουν να τα νομιμοποιήσουν. Δεν υπάρχει Ελληνας που δεν θα δώσει ευχάριστα για να νομιμοποιήσει το σπίτι του, γιατί αυτομάτως ανεβαίνει και η αντικειμενική αξία του ακινήτου. Να τα γκρεμίσετε ένα εκατομμύριο σπίτια δεν μπορείτε. Αρα, λοιπόν, πάρτε απ' αυτό το φόρο».
Πρόκειται για το αυστηρά εισπρακτικό μέτρο που έσπευσε να υιοθετήσει ο κ. Σουφλιάς, με την αστεία επισήμανση ότι «δεν πρόκειται για νομιμοποίηση, αλλά για τακτοποίηση».
Β. Η φοροαπαλλαγή για τα αυτοκίνητα πολυτελείας.
«Τόσο καιρό που φωνάζαμε εμείς εντός Κοινοβουλίου κι εντός Ευρωκοινοβουλίου να φέρετε την πλήρη κατάργηση του τέλος ταξινόμησης, δεν το κάνατε», έλεγε και πάλι στη Βουλή στις 30/3/09, ο πρόεδρος του ΛΑΟΣ.
«Το πιο ακριβό αυτοκίνητο, η Porsche η Cayenne, έχει 22.000 ευρώ στις Βρυξέλλες -χθες ήμουν εκεί- όταν είναι τετραετίας. Εδώ, γιατί έχει 60.000 και 70.000 ευρώ; Για ποιο λόγο το αυτοκίνητο που στην Ελλάδα έχει 40.000 ευρώ στη Ρουμανία μπορείς να βρεις το ίδιο με 14.000 ευρώ; Είμαστε η μόνη χώρα της Ευρώπης που συμβαίνει αυτό. Αν θέλετε, λοιπόν, να νομοθετήσετε υπέρ του λαού, νομοθετήστε και πείτε "καταργείται τελείως"».
Δώστε Πόρσε στο λαό, λοιπόν! Αλλά οι «δομικές αλλαγές» που εισηγείται ο κ. Καρατζαφέρης για την αντιμετώπιση της κρίσης είναι πολύ σοβαρότερες:
1. Η κατάργηση της φορολογίας των επιχειρήσεων που επενδύουν.
«Στις ελάχιστες επενδύσεις που γίνονται, για να μη φύγουν και αυτές και γίνουν περισσότερες, όσα κέρδη επανεπενδύονται, μηδέν φορολογία. Οταν, λοιπόν, υπάρχει μία επιχείρηση που επενδύει όσα και αν κερδίζει στο σύνολό τους, δεν φορολογούνται. Οχι κλάσμα, κύριε πρωθυπουργέ. Γιατί όταν μπει κλάσμα, αρχίζει ο έφορος και κάνει το κουμάντο» (12/2/09).
2. Η νομιμοποίηση του μαύρου χρήματος των επιχειρηματιών.
«Ζητήστε να σας πουν πόσα χρήματα έχουν οι Ελληνες στο εξωτερικό. Θα τρομάξετε. Είμαστε η χώρα με τις μεγαλύτερες καταθέσεις στην Ελβετία. Κάποια απ' αυτά τα χρήματα μπορούν να έλθουν πίσω, κύριε πρωθυπουργέ. Νομιμοποιήστε τα. Πώς; Πείτε: νομιμοποιώ όλα αυτά τα χρήματα, δεν με ενδιαφέρει πώς τα έβγαλες έξω, αρκεί να πάρεις ομόλογα του Ελληνικού Δημοσίου» (12/2/09).
Μια καρέκλα χωρίζει τον κ. Καρατζαφέρη από τον άλλοτε ηγέτη και μέγα ευεργέτη του Μια καρέκλα χωρίζει τον κ. Καρατζαφέρη από τον άλλοτε ηγέτη και μέγα ευεργέτη του 3. Η κατάργηση του «πόθεν έσχες».
«Καταργήστε για πέντε χρόνια το "πόθεν έσχες", καταργήστε για πέντε χρόνια ό,τι τεκμήριο υπάρχει. Αυτός που έχει χρήματα στο σεντούκι θα πάει να τα κάνει σπίτι και αν έχει πολλά, θα τα κάνει βίλα. Θα δουλέψει ο εκσκαφέας, ο οικοδόμος, θα δουλέψει ο μπογιατζής, θα δουλέψει ο σιδεράς, θα δουλέψει αυτός ο οποίος πουλάει κουζίνες, ψυγεία ή κουρτίνες, όλοι. Θα γυρίσει η αγορά. Βγάλτε τα μαύρα χρήματα από τα σεντούκια» (12/2/09).
4. Η θεσμοποίηση της παραοικονομίας σε όλα τα επίπεδα.
«Οσον αφορά την παραοικονομία, ξέρετε ότι υπάρχει ανάμεσά μας. Εγώ, αν ήμουν στη θέση σας, θα έκανα λίγο τα στραβά μάτια. Πρόσκαιρα θα έχανα κάποια έσοδα, στο τέλος όμως θα τα πάρω τα έσοδά μου. Θα τα πάρω από το έργο που θα κάνει, που θα χτίσει, που θα αγοράσει ένα ακίνητο. Ταυτόχρονα, όμως, ενισχύω την απασχόληση! Αποφεύγω έναν μεγάλο βραχνά. Γιατί εμένα δεν με ενδιαφέρει σε αυτήν τη φάση εκεί που πηγαίνει η ανεργία, ποια οικονομία μου δίνει μεροκάματα! Εγώ θέλω μεροκάματα τώρα» (12/2/09).
5. Το ξεπούλημα όλων των δημόσιων οργανισμών «εδώ και τώρα».
Ο κ. Καρατζαφέρης δεν αρκείται στην υποστήριξη των κυβερνητικών χειρισμών για την πώληση της Ολυμπιακής. Προτείνει -επί τη ευκαιρία- το ξεπούλημα και του ΟΣΕ: «Εχουμε μια αδερφή γεροντοκόρη πενήντα οκτώ ετών, κακοφτιαγμένη, στραπατσαρισμένη και έρχεται κάποιος και την παίρνει και μας δίνει και προίκα. Οχι να δώσουμε εμείς προίκα. Λοιπόν, μην χάσετε την ευκαιρία. Κοιτάξτε τι καλύτερο μπορείτε να δώσετε. Και κοντά στη γεροντοκόρη αδερφή, μπας και δώσετε και κανέναν γεροντοκόρο αδερφό, δηλαδή τον ΟΣΕ» (12/2/09).
6. Η θεοποίηση των ιδιωτικών επιχειρήσεων και της δράσης τους.
«Ξέρετε, κύριε υπουργέ», παρατηρεί στον κ. Αβραμόπουλο (18/2/09), «ότι εάν αναθέσετε σ' έναν ιδιωτικό φορέα όλες τις αξονικές, όλες τις μαγνητικές, όλα τα εγκεφαλογραφήματα, θα σας έρθει φθηνότερα κατά έν τρίτο απ' ό,τι κοστίζει σήμερα;».
7. Η δημιουργία ενός «παραδείσου» επενδυτών στην Ελλάδα.
Το οικονομικό όραμα του κ. Καρατζαφέρη είναι να δημιουργηθεί στην Ελλάδα ένα επενδυτικό «θαύμα», ανάλογο μ' εκείνο που προκάλεσε σε χώρες της Ασίας και της Ανατολικής Ευρώπης τα μικρά μεροκάματα και η απουσία εργατικής προστασίας.
Στις 22/1/09 ο πρόεδρος του ΛΑΟΣ αποκαλύπτει στον αρμόδιο υπουργό ότι «δύο παγκόσμιες μονάδες, η Mitsubishi και η Hyundai, θέλουν καλύτερη πρόσβαση στην Ευρώπη. Το ξέρετε; Τα λαγωνικά σας το έχουν πιάσει αυτό; Εγώ θα πήγαινα αύριο το πρωί, κύριε υπουργέ, στην Ιαπωνία και θα έλεγα "ελάτε στην Ελλάδα και σας δίνω τα πάντα, ό,τι θέλετε, μέχρι και ασφαλιστική απαλλαγή τα πρώτα πέντε χρόνια. Ελάτε εδώ"». Με ιδιαίτερη επιμονή επανέφερε στη Βουλή το ίδιο αίτημα για χαριστική μεταχείριση των δύο συγκεκριμένων πολυεθνικών εταιρειών ο βουλευτής του ΛΑΟΣ και προσωπικός συνεργάτης του κ. Καρατζαφέρη Κωνσταντίνος Αϊβαλιώτης (28 και 29/1/09).
8. Η καταπάτηση δικαιωμάτων των εργαζομένων της χώρας.
Οπως κάθε συνεπής σκληρός νεοφιλελεύθερος, ο κ. Καρατζαφέρης θεωρεί εμπόδιο στην οικονομική ανάπτυξη τους αγώνες των εργαζομένων και, φυσικά, τον ίδιο τον συνδικαλισμό.
Δεν διστάζει, μάλιστα, να εκθειάσει από το βήμα της Βουλής το περιβόητο «άρθρο 4», δηλαδή τον αντεργατικό νόμο του 1983: «Είμαι απολύτως υπέρ του άρθρου 4 που είχε φέρει [το ΠΑΣΟΚ], που επιτέλους προσδιόριζε πώς γίνεται μία απεργία. Από τους εργαζόμενους οι μισοί συν ένας. Γιατί τώρα είναι χίλιοι οι εργαζόμενοι σε έναν τομέα, συνδικαλίζονται οι 100, ταμειακώς εντάξει είναι οι 60 και αποφασίζουν οι 31. Και οι άλλοι δεν θέλουν. Πάμε, λοιπόν, σε μία λογική επεξεργασία» (23/1/09).
Οσο για τις διεκδικήσεις των εργαζομένων, «όλοι είμαστε υπέρ της ελευθερίας των διεκδικήσεων, όλοι είμαστε υπέρ των λαϊκών αγώνων. Δεν είμαστε όμως υπέρ των παρανομιών».
9. Με τραπεζίτη αρχηγό.
Και πώς θα γίνουν όλα αυτά που εισηγείται ο κ. Καρατζαφέρης; Μα είναι πολύ απλό. Πρέπει να αναλάβει την πρωθυπουργία ένας τραπεζίτης!
Απευθυνόμενος με επίκαιρη ερώτηση προς τον πρωθυπουργό σχετικά με την ανάγκη συναίνεσης για την αντιμετώπιση της οικονομικής κρίσης (20/2/09), ο κ. Καρατζαφέρης εισηγήθηκε την πρωθυπουργοποίηση του Λουκά Παπαδήμου, υποδιοικητή της Ευρωπαϊκής Τράπεζας και πρώην διοικητή της Τραπέζης της Ελλάδος:
«Αυτό το οποίο προτείνω εγώ και είναι συγκεκριμένο είναι να φωνάξουμε τον καλύτερο. Ποιος είναι ο καλύτερος σήμερα; Ποιος μπορεί να βγάλει τη χώρα από την κρίση; Πιστεύω και προτείνω -μπορεί να είναι άλλος, μπορεί κάποιος να προτείνει κάποιον άλλο- τον Λουκά Παπαδήμο. Να τον πάρουμε από υποδιοικητή της Ευρωπαϊκής Τράπεζας, να τον φέρουμε εδώ, να κάνουμε κυβέρνηση, να βάλετε εσείς τους υπουργούς σας, να βάλει το ΠΑΣΟΚ, να βάλουν και οι άλλοι από έναν και να στηρίξουμε όλοι μαζί μια προσπάθεια να βγούμε από την κρίση».
Δεν υπάρχει πιο κυνική ομολογία για τον τρόπο που αντιλαμβάνεται την έξοδο από την κρίση ο πρόεδρος του ΛΑΟΣ από αυτή τη σαφή πρόταση.
Την ίδια ώρα που σε διεθνές επίπεδο θεωρούνται υπεύθυνοι για την κρίση οι ακραίοι κερδοσκοπικοί μηχανισμοί που στήθηκαν από τους τραπεζικούς γίγαντες και ενώ στην Ελλάδα η τραπεζική αγορά συνεχίζει να πετυχαίνει υψηλή κερδοφορία σε βάρος των χρηστών του τραπεζικού συστήματος, ακούγεται εξαιρετικά προκλητική μια τέτοια πρόταση. Βέβαια, είναι και δείγμα του πολιτικού πρωτογονισμού της ακροδεξιάς στην Ελλάδα, γιατί στην ίδια ομιλία του ο κ. Καρατζαφέρης εξήγησε ότι αν το πρόβλημα της Ελλάδας δεν ήταν οικονομικό (όπως σήμερα) αλλά εθνικό, τότε καταλληλότερος για πρωθυπουργός θα ήταν ένας... στρατιωτικός.
Τι θέλει το ΛΑΟΣ
Ολα αυτά τα μέτρα που απαριθμεί σε κάθε ευκαιρία ο κ. Καρατζαφέρης δεν τα εμπνεύστηκε μόνο ενόψει της κρίσης. Αν κάνει κανείς τον κόπο να διαβάσει το επίσημο πρόγραμμα με το οποίο κατέβηκε το ΛΑΟΣ στις τελευταίες εκλογές, θα διαπιστώσει ότι περιλαμβάνονται σκληρά αντιεργατικά νεοφιλελεύθερα μέτρα που δεν θα τολμούσαν να προτείνουν ούτε τα παιδιά του Σικάγου στη Χιλή του Πινοσέτ.
*Το πρόγραμμα αυτό προβλέπει έναν «θεσμό συνεργασίας των τάξεων» που θα υποκαταστήσει το συνδικαλισμό (σ. 15), προτείνει σκανδαλώδη επιδότηση κατά 50% των εφοπλιστών για πλοία που ναυπηγούνται σε ελληνικά ναυπηγεία (σ. 75), εισηγείται ξεπούλημα των εταιρειών του δημόσιου τομέα «επειδή δημιουργήθηκαν από την τάση για κρατισμό του ΠΑΣΟΚ» (σ. 34).
*Οσο για τον δημόσιο τομέα, το σάκο του μποξ δηλαδή για κάθε συνεπή νεοφιλελεύθερο, το πρόγραμμα του ΛΑΟΣ προβλέπει προσαρμογή των αμοιβών του δημόσιου τομέα σε αυτές του ιδιωτικού και «εξατομίκευσή» τους. Δηλαδή, εξάρτησή τους από «την αποτελεσματικότητα, από την παραγωγικότητα και από την ακεραιότητα του κάθε υπαλλήλου» (σ. 33).
*Εκεί όπου οι θέσεις του ΛΑΟΣ ξεπερνούν τη νεοφιλελεύθερη ουτοπία είναι όταν προτείνουν την... κατάργηση των δασών: «Οι εκτάσεις που χαρακτηρίζονται σήμερα ως δασικές χωρίς να είναι δρυμοί θα πρέπει να αποχαρακτηρισθούν και να παραδοθούν για γεωργική, αστική ή περιαστική χρήση» (σ. 79).
*Αλλά και σε όλη τη διαδρομή του κ. Καρατζαφέρη από την περίοδο που απλώς διεκδικούσε το χώρο μιας (ακροδεξιάς) τάσης στο εσωτερικό της Νέας Δημοκρατίας, μέχρι σήμερα που την πιέζει απ' τα έξω με την αξιοσημείωτη κοινοβουλευτική του παρουσία, οι οικονομικές του προτάσεις είχαν σαφές πολιτικό πρόσημο. Δεν είναι ασφαλώς συμπτωματικό το γεγονός ότι ως μόνιμος «ειδικός οικονομικός αναλυτής» σε κάθε είδους εκπομπή του Τηλεάστυ παρουσιάζεται ο Κωνσταντίνος Θάνος, στέλεχος της απριλιανής χούντας.
*Ολα αυτά τα χρόνια, σε κάθε ευκαιρία, από τις εκπομπές του ο κ. Καρατζαφέρης επαναφέρει προτάσεις καταστρατήγησης των κεκτημένων δικαιωμάτων των εργαζομένων και υιοθετεί κάθε λογής πρόταση που θα ενθουσίαζε ακόμα και τον πιο ασύδοτο εργοδότη. Κατά τη γνώμη του οι ξένοι επενδυτές δεν έρχονται στη χώρα μας «επειδή έχουμε αλλοπρόσαλλο φορολογικό και εργασιακό καθεστώς», «ένα συντεχνιακό σύστημα που καπέλωνε ο κομμουνισμός» (Τηλεάστυ, 17/1/05). Και τι πρέπει να γίνει; Να καταργηθεί ο κατώτατος μισθός! Ετσι θα γίνει ελεύθερη η αγορά, κατά τον κ. Καρατζαφέρη, γιατί ο εργαζόμενος «δεν θέλει να φάει αστακό, αρκείται στη φασολάδα».
*Παρόμοια επιχειρήματα κατά των εργαζομένων αναπτύσσουν και οι διάφοροι σχολιαστές στο κανάλι του:
«Οι ναυτικοί αμείβονται πλουσιοπαρόχως και θα έπρεπε να είναι οι τελευταίοι που διαμαρτύρονται», λέει ο κ. Κόλμερ (Τηλεάστυ, 28/2/06) και συμφωνεί με τον οικοδεσπότη, σημερινό ευρωβουλευτή του ΛΑΟΣ, Γεώργιο Γεωργίου, ότι θα έπρεπε «να βάλουν μυαλό οι έλληνες ναυτικοί». Ο κ. Γεωργίου προσθέτει, για όσους δεν κατάλαβαν, ότι πρέπει «να επιτραπεί η χρήση αλλοδαπών πληρωμάτων, διότι ένας Ελλην ανειδίκευτος εργαζόμενος κοστίζει όσο 5,3 Αιγύπτιοι».
Η λύση, λοιπόν, για τους αναλυτές του ΛΑΟΣ στην κρίση είναι η πλήρης απελευθέρωση της αγοράς, και όποιον πάρει ο χάρος. Αλλά αυτές ακριβώς οι απόψεις είναι που κάνουν τόσο δημοφιλή τον κ. Καρατζαφέρη σε μερίδα του «οικονομικού κόσμου» και, το σημαντικότερο, σε πολλούς από τους πιο διακεκριμένους τηλεπαρουσιαστές των βραδινών δελτίων...
ios@enet.gr
Σάββατο 25 Απριλίου 2009
Πετάει ο γάιδαρος; Πετάει, απαντά η πλειοψηφία!
Ενώ συνήθως είμαστε ιδιαίτερα καχύποπτοι, ενίοτε επιδεικνύουμε εντυπωσιακή ευπιστία απέναντι σε παράλογες ειδήσεις και ανήκουστα υπερφυσικά «γεγονότα»
Ενώ συνήθως είμαστε ιδιαίτερα καχύποπτοι, ενίοτε επιδεικνύουμε εντυπωσιακή ευπιστία απέναντι σε παράλογες ειδήσεις και ανήκουστα υπερφυσικά «γεγονότα»
Μήπως, τελικά, είμαστε πολύ περισσότερο εύπιστοι απ' όσο νομίζουμε; Πρόθυμοι να αποδεχτούμε ως αληθές ό,τι μας αφηγούνται, αρκεί να θεωρούμε αρκετά φερέγγυα την πηγή της είδησης: τους γονείς μας στο σπίτι, τους καθηγητές στο σχολείο ή στο πανεπιστήμιο, ακόμη και τους πολιτικούς που εμπιστευόμαστε ή τις ειδήσεις-κουτσομπολιά που μεταδίδονται από ορισμένα ΜΜΕ.
Επιχειρώντας να κατανοήσει το φαινόμενο της ανθρώπινης ευπιστίας, η σύγχρονη γνωσιακή νευροψυχολογία κατέληξε σε ένα μάλλον δυσάρεστο συμπέρασμα: η γνωστική μηχανή του εγκεφάλου μας είναι έτσι κατασκευασμένη από την εξέλιξη, ώστε να αποδέχεται με μεγαλύτερη προθυμία εκείνες τις ειδήσεις που μοιράζεται ένας μεγάλος αριθμός συνανθρώπων μας, όσο παράλογες κι αν είναι αυτές. Στις νευροβιολογικές προϋποθέσεις της ευπιστίας στηρίζονται, εξάλλου, και τα διάφορα ιδεολογήματα περί «κοινωνικής συνωμοσίας»
Κάθε χρόνο ακούμε ότι δεκάδες άνθρωποι που υπέφεραν από κάποια ανίατη ασθένεια θεραπεύτηκαν οριστικά πίνοντας λίγο νερό από την ιερή πηγή της τάδε μονής ή έπειτα από προσκύνημα (των ίδιων ή ενός συγγενούς τους) στη δείνα εκκλησία όπου φυλάσσεται κάποια θαυματουργή εικόνα.
Μια εξίσου απίστευτη «είδηση», που συχνά αναπαράγεται άκριτα σε ιδιωτικές και δημόσιες συζητήσεις, είναι ότι μερικά από τα λαμπρότερα δείγματα του ανθρώπινου είδους -ο Πλάτων, ο Μέγας Αλέξανδρος, ο Βούδας, ο Χριστός κ.ά.- ήταν στην πραγματικότητα εξωγήινοι ή, έστω, «πεφωτισμένοι» που έδρασαν υπό την καθοδήγηση ενός ανώτερου εξωγήινου πολιτισμού! Στο άκουσμα τέτοιων ειδήσεων αντιδρούμε συνήθως με έκπληξη και με ειλικρινή απορία: «Πώς είναι δυνατόν», αναρωτιόμαστε, «να συμβαίνουν πάντα στους άλλους τέτοια απόκοσμα πράγματα και όχι σε εμάς;».
Λιγότερο εντυπωσιακές, αν και εξίσου εξωφρενικές, είναι πολλές ειδήσεις που συνήθως «διαρρέουν» από κάποια άγνωστη πηγή πληροφοριών και διαδίδονται άκριτα από στόμα σε στόμα ή από κάποια μέσα επικοινωνίας, συνήθως την τηλεόραση ή το Διαδίκτυο.
Για παράδειγμα, λέγεται συχνά ότι ο ιός HIV που προκαλεί την επίκτητη ανθρώπινη ανοσοανεπάρκεια, δηλαδή την ασθένεια του AIDS, δημιουργήθηκε σε κάποιο μυστικό στρατιωτικό ή φαρμακευτικό εργαστήριο, απ' όπου και διέφυγε, πριν από περίπου 26 χρόνια, είτε από ανθρώπινο λάθος είτε σκοπίμως. Αυτή η αβάσιμη υποψία παραβλέπει τόσο τη γεωγραφία της διάδοσης όσο και την υψηλή μεταλλακτικότητα του συγκεκριμένου ρετροϊού. Αν είχε «σχεδιαστεί» σε κάποιο εργαστήριο ως βιολογικό όπλο για την εξάλειψη κοινωνικών μειονοτήτων (ναρκομανείς, ομοφυλόφιλοι), τότε θα ήταν ένα εξαιρετικά ανασφαλές όπλο: λόγω της υψηλής μεταλλακτικότητάς του, ο ιός θα αναδεικνυόταν πολύ σύντομα σε μπούμερανγκ που θα στρεφόταν κατά των σκοτεινών δημιουργών του.
Μια ανάλογη, και εξίσου παρανοϊκή, είδηση είναι ότι η κατανάλωση πόσιμου νερού από τη βρύση ίσως ευθύνεται για τη συχνή εμφάνιση του συνδρόμου Αλτσχάιμερ. Απέναντι σε τέτοιες αυθαίρετες ειδήσεις, που προκύπτουν τόσο από την άγνοια όσο και από τη γενικευμένη πια φοβία απέναντι στα προϊόντα της τεχνοεπιστήμης, ο ανθρώπινος νους και οι κριτικές του ικανότητες παραλύουν.
Εν απουσία εύλογων αποδείξεων, ικανών να επιβεβαιώσουν ή να διαψεύσουν ανάλογες ειδήσεις, κάθε άνθρωπος, ανεξάρτητα από το μορφωτικό του επίπεδο, έχει την τάση να αντιδρά σε αυτές αυθόρμητα και παρορμητικά: αρχικά με ευπιστία, η οποία σύντομα μεταλλάσσεται σε ανησυχία ή πανικό. Απέναντι σε τέτοιες ανεξέλεγκτες και ταχύτατα διαδιδόμενες ειδήσεις ο ανθρώπινος νους αδρανοποιείται: δεν μπορεί να τις ελέγξει άμεσα και γρήγορα. Και όπως θα δούμε, αυτόν ακριβώς το μηχανισμό πυροδότησης της ανθρώπινης ευπιστίας εκμεταλλεύονται συστηματικά όσοι χρησιμοποιούν τις διάφορες θεωρίες περί κοινωνικής συνωμοσίας για να χειραγωγούν τη συμπεριφορά των ανθρώπων.
Η ανάπτυξη της ευπιστίας
Πριν ωστόσο αποτολμήσει κανείς την όποια εξήγηση των πολύπλοκων κοινωνικών-υποκειμενικών φαινομένων της ευπιστίας, οφείλει να κατανοήσει πώς επηρεάζουν οι πεποιθήσεις τη ζωή ενός νοήμονος όντος όπως ο άνθρωπος.
Με τον όρο «πεποίθηση» οι γνωσιακοί ψυχολόγοι περιγράφουν τις επαρκώς επιβεβαιωμένες νοητικές αναπαραστάσεις που ένας άνθρωπος διαμορφώνει κατά τη διάρκεια της ζωής του. Και υπάρχουν τρεις βασικοί τρόποι για να αποκτά κανείς νέες πεποιθήσεις: α) μέσω των νέων αισθητηριακών του εμπειριών και αντιλήψεων, β) μέσω λογικού συμπερασμού, βάσει του οποίου καταλήγει σε καινοφανή συμπεράσματα και γ) μέσω της εκμάθησης πληροφοριών που έχουν συλλεγεί από άλλους και οι οποίες τού διδάσκουν κάτι καινούργιο. Προφανώς η ευπιστία σχετίζεται με την περισσότερο ή λιγότερο παθητική αποδοχή πεποιθήσεων που έχουν διαμορφωθεί από άλλους.
Εφόσον ο τρόπος σκέψης και η συμπεριφορά μας εξαρτώνται και επηρεάζονται άμεσα από τις πεποιθήσεις μας, τότε μία τυπικά επιστημονική εξήγηση αυτών των φαινομένων θα όφειλε να αποκαλύψει αφενός τις εγκεφαλικές διεργασίες που επιτρέπουν την ανάδυση των πεποιθήσεων και αφετέρου τη βιολογική τους λειτουργία κατά την εξέλιξη του είδους μας. Στο σημείο αυτό αξίζει να σταθούμε σε μια πολύ συνηθισμένη παρανόηση: να θεωρούμε τον εγκέφαλό μας ως μια τέλεια σχεδιασμένη νοητική μηχανή.
Στην πραγματικότητα ο πολύπλοκος ανθρώπινος εγκέφαλος είναι μια εξαιρετικά αποτελεσματική αλλά όχι τέλεια βιολογική μηχανή. Οπως κάθε άλλη βιολογική μηχανή, είναι προϊόν της δράσης της φυσικής επιλογής και εξελίσσεται συνεχώς ώστε να εγγυάται την καλύτερη επιβίωση και την αναπαραγωγή του οργανισμού που την περιέχει.
Αν η φυσική επιλογή μπορούσε να δημιουργεί τέλειες εγκεφαλικές μηχανές, θα έπρεπε να διαθέτουμε ειδικούς μηχανισμούς που θα εγγυώνται τη βέλτιστη νοητική λειτουργία. Με άλλα λόγια, θα έπρεπε να διαθέτουμε μόνο εγγυημένες και αλάνθαστες πεποιθήσεις!
Ευτυχώς για την εξέλιξή μας -όπως, εξάλλου, και των υπόλοιπων ειδών- η στρατηγική τής εξέλιξης είναι αυστηρά «οπορτουνιστική». Η δημιουργία τέλειων εγκεφαλικών μηχανών που θα διαμόρφωναν αποκλειστικά εγγυημένες πεποιθήσεις θα ήταν αντιοικονομική, αφού για την καλή λειτουργία τους θα απαιτείτο τεράστια σπατάλη χρόνου και ενέργειας και, το κυριότερο, θα δημιουργούνταν ανυπέρβλητα προβλήματα προσαρμογής στον οργανισμό μόλις οι εξωτερικές συνθήκες άλλαζαν.
Το ότι είμαστε προικισμένοι με μία τέτοια ατελή, αλλά συνεχώς εξελισσόμενη, νοητική μηχανή παρουσιάζει εμφανείς περιορισμούς αλλά και απίστευτες δυνατότητες για την αυτοεξέλιξή μας. Γεγονός που επιβεβαιώνεται από όλες τις μέχρι σήμερα σχετικές μελέτες των νευροεπιστημών και της εξελικτικής ψυχολογίας.
Πράγματι, χάρη στις έρευνες αυτές έγινε σαφές ότι η ατομική νοητική μας ανάπτυξη, και ειδικότερα η ικανότητά μας να «φιλτράρουμε» τις πιο ουσιαστικές πληροφορίες, δεν υπάρχει εκ γενετής, αλλά ενεργοποιείται προοδευτικά από τη νηπιακή ηλικία. Μόνο μετά τον δέκατο έκτο μήνα της ζωής τους τα νήπια αρχίζουν να αρνούνται υποτυπωδώς κάποιες πληροφορίες, ενώ σε ηλικία τριών ετών φαίνεται πως έχουν ήδη την ευχέρεια να αναγνωρίζουν πότε πρέπει να εμπιστεύονται τυφλά μία οικεία σε αυτά πηγή πληροφοριών: αρχίζουν σταδιακά να επιδεικνύουν κάποια δυσπιστία, κυρίως αν η πηγή πληροφοριών τους αντιφάσκει με όσα ήδη γνωρίζουν. Πάντως, η αποφασιστική περίοδος για τη διαμόρφωση των βασικών νοητικών μας συνηθειών και στάσεων ως ενηλίκων διαμορφώνεται κυρίως κατά την εφηβεία.
Από κάποιες πρόσφατες έρευνες, μάλιστα, προκύπτει ότι δεν υπάρχει σαφής αιτιακή σχέση ανάμεσα στο επίπεδο μόρφωσης ενός ατόμου και στον βαθμό ευπιστίας που επιδεικνύει! Απ' ό,τι φαίνεται, οι πιο ακραίες περιπτώσεις ευπιστίας εκδηλώνονται κυρίως από άτομα που λόγω οικογενειακής ή εκπαιδευτικής παράδοσης διαθέτουν μια έντονη περιέργεια για το περιβάλλον τους, αλλά αδυνατούν να διαχειριστούν τις λεπτές εννοιολογικές αποχρώσεις που επιβάλλει στην ανθρώπινη σκέψη η σύγχρονη επιστήμη. Με αποτέλεσμα, κάποια από αυτά τα άτομα να εκδηλώνουν όχι απλώς μεγάλη ευπιστία, αλλά και έναν ειδικό τύπο ευπιστίας που οι ειδικοί περιγράφουν ως «αντίστροφη ευπιστία».
Πρόκειται για ακραίες μορφές ευπιστίας που, παραδόξως, μπορεί να οδηγήσουν στη σχεδόν απόλυτη δυσπιστία απέναντι σε κάθε νέα πληροφορία. Σε αυτή την περίπτωση οποιαδήποτε νέα πληροφορία, όταν αντιφάσκει με ό,τι έχουν ήδη αποδεχτεί αυτά τα άτομα, απορρίπτεται χάρη στο γνωστικό φίλτρο που έχουν διαμορφώσει κατά το παρελθόν. Ας σημειωθεί ότι η «αντίστροφη ευπιστία» είναι το ακριβώς αντίθετο του «κριτικού πνεύματος», αφού συνιστά άρνηση κάθε νέας πεποίθησης ή γνώσης, στο όνομα αυθαίρετων αλλά παγιωμένων πεποιθήσεων. Τυπικό παράδειγμα είναι η απόλυτη άρνηση των θεωριών της βιολογικής εξέλιξης από τους πιστούς των κύριων μονοθεϊστικών θρησκειών.
Η πανούργα τέχνη της νοητικής χειραγώγησης
Με εξαίρεση ίσως τις μεγάλες πολιτικές ή στρατιωτικές ιστορικές παραπλανήσεις, η πιο διάσημη και ανώδυνη περίπτωση μαζικής αποπλάνησης είναι το περίφημο ραδιοφωνικό αστείο του Orson Welles, ο οποίος το 1938 έπεισε τους καλόπιστους ακροατές του ότι μόλις είχε ξεκινήσει η μαζική αποβίβαση εξωγήινων όντων στον πλανήτη μας. Χιλιάδες πανικόβλητοι ακροατές εγκατέλειψαν τα σπίτια τους αναζητώντας απεγνωσμένα κάποια ασφαλή κρυψώνα. Αυτό το φαινομενικά «αθώο» επεισόδιο, ωστόσο, μας αποκαλύπτει κάτι βαθύτατα ανησυχητικό σχετικά με τις ανεξέλεγκτες μαζικές υστερικές εκδηλώσεις που μπορεί να πυροδοτήσει ο ανθρώπινος φόβος.
Συνήθως οι σκέψεις και τα συναισθήματά μας δρομολογούνται από εγκεφαλικούς μηχανισμούς αξιολόγησης που είναι αδιαφανείς στη συνείδηση, δεδομένου ότι βρίσκονται πίσω και πριν από κάθε συνειδητή επιλογή μας. Οταν βλέπουμε, ακούμε ή διαβάζουμε κάποια πληροφορία, αυτή διατρέχει τους μαιάνδρους του εγκεφάλου μας πολύ ταχύτερα από τα δέκατα του δευτερολέπτου που απαιτούνται για να υπερβεί το κατώφλι της συνείδησης.
Ενα μη συνειδητό προστατευτικό «γνωστικό φίλτρο» αποφασίζει συχνά «πριν από εμάς για μας» ποιες πληροφορίες θα συγκρατήσουμε στο νου μας. Και, όπως έχουν αποδείξει πλήθος νευρολογικών ερευνών, τα κριτήρια αυτού του γνωστικού φίλτρου δεν είναι μόνο η αλήθεια και το ψεύδος των πληροφοριών, αλλά επίσης η λογική συνοχή, η ευλογοφανής παρουσίαση και η δομή των πληροφοριών.
Η παμπάλαια τέχνη της διανοητικής χειραγώγησης των ανθρώπων στηρίζεται ακριβώς σε αυτή τη θεμελιώδη διαισθητική αλήθεια. Για παράδειγμα, μια είδηση ή ένα μήνυμα αποτυπώνονται ευκολότερα και ταχύτερα όταν διατυπώνονται με λογική συνοχή ή πάλι όταν τονίζονται τα θετικά και όχι τα αρνητικά τους στοιχεία.
Το στοίχημα του κάθε δημαγωγού ή μεγάλου προπαγανδιστή καινοφανών ιδεών -πολιτικού, διαφημιστή, καλλιτέχνη ή επιστήμονα- συνίσταται ακριβώς στο να παρακάμψει τη νοητική πύλη του κοινού νου που αναλύει επιμελώς κάθε εισερχόμενη πληροφορία. Μέσα από μια σειρά από «νοητικά κόλπα» καταφέρνει να ενεργοποιεί ορισμένα εγκεφαλικά κέντρα και να παραπλανά ή να παρακάμπτει κάποια άλλα. Με αποτέλεσμα όλοι ανεξαιρέτως -με ή παρά τη θέλησή μας- να πέφτουμε θύματα της εγγενούς ευπιστίας μας. *
ΣΠ. ΜΑΝΟΥΣΕΛΗΣ ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ 25/04/2009
Εγγραφή σε:
Αναρτήσεις (Atom)